Diğer Batılı emperyalist güçlerin desteğiyle tartışmasız bir küresel hegemon olarak hüküm süren Amerika Birleşik Devletleri dönemi sona erdi.
Trump’ın tehditleri bir uyarı mahiyetindedir: ABD, ekonomik rekabetle koruyamadığı mevzileri şantajla, o da yetmezse askeri güçle geri almaya çalışacaktır.
Ne ‘Küresel Güney’ savunuculuğu maskesiyle Çin veya Rus emperyalizmini ‘ehvenişer’ olarak pazarlayan ‘kampçı’ ve reformist kesimler; ne hala reform umudu taşıyan sosyal demokratların desteklediği sözde ‘demokratik’ Avrupa Birliği; ne de bazılarının liberal düzeni korumak için son çare gördüğü ABD; barışa veya işçilerin ihtiyaçlarına giden gerçek bir yol sunmaktadır.
Bu yeni emperyalizm biçimi, 20. yüzyılın hüküm süren emperyalist dinamiklere daha yakındır. Benzer şekilde bu dönem; yarı-sömürge dünyayı yağmalamak ve denetim altına almak için emperyalist devletler arasında kızışan rekabetin, ulusal kurtuluş ve demokratik mücadelelerle iç içe geçtiği bir tablo sunmaktadır.
Marksistler, ana kapitalist fraksiyonların planlarına karşı; sömürülen ve ezilenlerin ihtiyaçlarını temel alan bir işçi eylem planı ile acil bir çevre programını merkeze koymalı ve yaklaşan felaketten işçi sınıfı lehine çıkılabilecek bir yol önermelidir.
Espi Ramó – ABD / Marxismo Vivo
• Uluslararası İşçi Birliği – Dördüncü Enternasyonal (UİB-DE / LIT-CI) Yayını Marxismo Vivo 21. Sayısında ve Marxismo Vivo Türkçe Seçkisinde yayınlanmıştır.

Diğer Batılı emperyalist güçlerin desteğiyle tartışmasız bir küresel hegemon olarak hüküm süren Amerika Birleşik Devletleri dönemi sona erdi. Eski dünya düzeninin krizi; Çin ve Rusya gibi yeni emperyalizmlerin yükselişi ve dünya hegemonyası için yarışan ABD ile Çin arasındaki rekabetin keskinleşmesiyle kendini gösteriyor. Günümüzde bu rekabet hâlâ asimetrik ve istikrarsızdır; iki egemen güç etrafında şekillenen ittifaklar ve bloklar, bünyelerinde barındırdıkları derin çelişkiler nedeniyle henüz nihai formuna ulaşmamıştır. Ancak Donald Trump’ın 2025’te iktidara gelmesi, silahlanma yarışını hızlandırarak ve daha agresif, militarist veya ilhakçı emperyalist politikalara dönüşü tetikleyerek mevcut kriz dinamiklerinin ivme kazanmasını temsil etmektedir.
Bu yeni emperyalizm biçimi, 20. yüzyılın ilk yarısındaki emperyalist dinamiklere daha yakın bir profil çizmektedir. Benzer şekilde bu dönem; yarı-sömürge dünyayı yağmalamak ve denetim altına almak için emperyalist devletler arasında kızışan rekabetin, ulusal kurtuluş ve demokratik mücadelelerle iç içe geçtiği bir tablo sunmaktadır. Süreç; çatışma noktaları, akıcı ve değişken ittifaklar ile farklı güçler arasındaki karmaşık hiyerarşilerle karakterize edilmektedir. Bugün Türkiye veya Suudi Arabistan gibi, bölgesel hırslarını sürdürmelerine rağmen çelişkiler keskinleştiğinde emperyalist güçlerin “küçük ortakları” rolünü üstlenen, yeni ortaya çıkan alt-emperyalist veya bölgesel güçler de bu denklemde yer almaktadır.
Bu yeni emperyalizm biçimi, 20. yüzyılın ilk yarısında hüküm süren emperyalist dinamiklere daha yakındır. Benzer şekilde bu dönem; yarı-sömürge dünyayı yağmalamak ve denetim altına almak için emperyalist devletler arasında kızışan rekabetin, ulusal kurtuluş ve demokratik mücadelelerle iç içe geçtiği bir tablo sunmaktadır. Süreç; çatışma noktaları, akıcı ve değişken ittifaklar ile farklı emperyalist güçler arasındaki karmaşık hiyerarşilerle karakterize edilmektedir. Bugün Türkiye veya Suudi Arabistan gibi, kendi bölgesel hırslarını sürdürmelerine rağmen çelişkiler keskinleştiğinde emperyalist güçlerin “küçük ortakları” rolünü üstlenen, yeni ortaya çıkan alt-emperyalist veya bölgesel güçler de bu denklemde yer almaktadır.
Dünya sınıf mücadelesinin bugün belirginleşen birkaç temel çatışma odağı bulunmaktadır: Ukrayna’daki savaş ve Avrupa’daki hegemonya mücadelesi; Filistin’de İsrail’in sürdürdüğü soykırım, Suriye’de Esad rejiminin çözülüşü, Sudan’daki karşı-devrimci çok kutuplu savaş, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde süregelen kriz ve elbette Tayvan ile Güney Çin Denizi’nin kontrolü üzerinde yoğunlaşan Güneydoğu Asya’daki rekabet.
Bu bağlamda; sosyalistler ve Marksistler için her iki emperyalist bloğun baskılarına boyun eğmeyi reddetmek, hız kazanan silahlanma yarışına karşı çıkmak ve filizlenen ulusal kurtuluş ile demokratik mücadeleleri ilkesel olarak desteklemek hayati önemdedir. Emperyalist savaş olasılığına karşı somut bir program ortaya koyabilmek temel görevdir. Marksistler, ana kapitalist fraksiyonların planlarına karşı; sömürülen ve ezilenlerin ihtiyaçlarını temel alan bir işçi eylem planı ile acil bir çevre programını merkeze koymalı ve yaklaşan felaketten işçi sınıfı lehine çıkılabilecek bir yol önermelidir.

Trump’ın Seçilmesi Eski Dünya Düzeninin Çöküşünü Hızlandırıyor
Trump’ın “Önce Amerika” (America First) doktriniyle şekillenen emperyalizmi; korumacı ekonomi politikalarına dönüş ve İkinci Dünya Savaşı’nın ardından bizzat ABD tarafından tesis edilen “kurallara dayalı” dünya düzeninin tasfiyesiyle karakterize edilmektedir. Önceki emperyalist egemenlik düzeni, “liberal demokrasiyi” evrensel bir değer olarak savunuyor; NATO ve BM gibi kontrolü altındaki çok taraflı kuruluşlar aracılığıyla ABD ile diğer emperyalist ortakları arasında bir “müzakere zemini” varmış illüzyonu yaratıyordu. [1]
Ancak bugün bu kurumların hiçbiri, bizzat kurucuları tarafından dahi savunulmamaktadır. Trump’ın Paris İklim Anlaşması’ndan (ikinci kez) ve Dünya Sağlık Örgütü’nden çekilmesi bunun somut göstergeleridir. ABD’nin küresel ilişkilerini yeniden tanımlayan 2025 Projesi (Project 2025); “bu kuruluşlara üyeliğin her zaman başlı başına bir amaç değil, belirli hedeflere ulaşmak için bir araç olarak görülmesi gerektiğini” vurgulayarak Dünya Bankası ve IMF’den çekilmeyi dahi önermektedir.
Yeni ABD yönetimi; Kanada, Meksika, Çin ve diğer ülkelere ağır gümrük vergileri uygulama tehdidinde bulunarak uluslararası ekonomik dengeleri altüst ederken, geleneksel NATO müttefiklerinden de askeri harcamalarını GSYİH’larının %5’ine çıkarmalarını talep etmektedir. Tüm bu baskılar; müttefiklerle istişareyi bir kenara bırakan, eski dost ve düşman ayrımı gözetmeksizin tüm ülkeleri “eşit muameleye” (veya aynı zorbalığa) tabi tutan agresif ve işlemci bir zihniyetle yürütülmektedir. Temel amaç, kısa vadeli hesaplarla ABD’ye azami fayda sağlayacak politika değişikliklerini zorla kabul ettirmektir.
İngiliz finans gazetecisi John Plender, “Trump’ın güvenlik ve ekonomik çıkarlar konusundaki dar görüşlülüğünün” aslında yeni bir olgu olmadığını savunarak bu dönüşüme dair önemli bir bağlam sunmaktadır. Plender’a göre; Xi Jinping yönetimindeki Çin’in önce bölgesel, ardından küresel hegemonya mücadelesinin ivme kazanmasıyla “küresel güç bloklarının işlemci bir yapıya bürünmesi kaçınılmaz hale gelmiştir.” Yazar, dünyanın aslında Trump’tan çok daha önce bu işlemci yapıya evrilmeye başladığını vurgulamaktadır.[2]
Zorbalığa dayalı bu yönetim tarzının ötesinde; gerileyen ve savunmasız bir emperyalist güç olarak ABD’nin benimsediği stratejiyi kavramak için ABD emperyalizminin tarihini yeniden incelemek gerekir. Trump yönetiminin ajandası; 1823 ile 1930’lar arasında ABD’nin önce bölgesel, ardından küresel hırsları olan bir emperyalist güç olarak konsolidasyon döneminde etkili olan Monroe Doktrini’nin temel ilkelerine açıkça atıfta bulunmaktadır. Batı Yarımküre ve Latin Amerika’daki yeni bağımsız devletler üzerinde hâkimiyet iddiasını temsil eden bu doktrin; Meksika-Amerika Savaşı (1846-1848) ile Teksas, Kaliforniya ve New Mexico’nun ilhakı, ardından Alaska’nın alımı (1867), Porto Riko, Küba ve Filipinler’de himaye yönetimlerinin kurulması, Panama (1903) ve Haiti’ye (1915) müdahaleler ve Nikaragua’nın (1912-1933) askeri işgaliyle somutlaşmıştır. Bu dönemdeki askeri operasyonlar, rakip Avrupa güçlerinin bölgedeki etkisini sınırlayarak ABD kontrolünü mutlaklaştırmayı amaçlamaktaydı.
Bugün Proje 2025 tarafından savunulan “yarımküre merkezli yaklaşım”, ABD’nin geleneksel olarak “doğal” etki alanı kabul ettiği Kuzey, Orta ve Latin Amerika ile Avrupa’da, Çin’in gelişen ekonomik ilişkilerini dizginlemeyi amaçlamaktadır. Bu strateji; yürütme gücünün rolünün artırılması ve hem yurt içinde hem de yurt dışında “hukukun üstünlüğü” ilkesinin aşındırılmasıyla birlikte, hükümet etme yöntemlerinde köklü bir değişikliği zorunlu kılmaktadır. Kanada, Panama Kanalı, Grönland, Meksika veya Gazze’ye yönelik ilhak tehditleri, Trump yönetiminin münferit hamleleri değildir; bunlar esasen bu kilit bölgelerde Çin’in etkisini kırmak için kullanılan stratejik pazarlık kozlarıdır.
Bu “ekonomik yeniden ilhak” yaklaşımının ilk somut adımı, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun Şubat 2025’teki Panama ziyaretiyle atılmıştır. Rubio, stratejik liman altyapısındaki Çin etkisini sınırlamak amacıyla Panama’yı Kuşak ve Yol İnisiyatifi’nden (BRI) çıkmaya ve ABD’ye yeniden bağlılık göstermeye zorlamıştır. Nitekim Proje 2025; sanayi ve enerji alanında “yarımküre odaklı” bir model savunmakta, üretimi Çin gibi “hasım” odaklardan Orta ve Güney Amerika’ya kaydırmak için her türlü kaynağın seferber edilmesini hedeflemektedir. Belge ayrıca; fosil yakıtlarda dışa bağımlılığı azaltacak ve yarımkürenin dev üreticileri arasında enerji akışını güvence altına alacak ortak bir enerji politikası önermektedir. [3] Özellikle Grönland; Arktik nakliye rotalarına erişim sağlamasının yanı sıra, Rusya ve Çin’in de hedefinde olan devasa maden ve enerji rezervlerine (90 milyon varil petrol ve küresel doğal gaz rezervinin dörtte biri) ev sahipliği yapmaktadır. Trump’ın tehditleri bir uyarı mahiyetindedir: ABD, ekonomik rekabetle koruyamadığı mevzileri şantajla, o da yetmezse askeri güçle geri almaya çalışacaktır. Ancak bu plan, işçi sınıfının geliştirebileceği yaygın direniş potansiyelini göz ardı etmektedir.
Lenin, emperyalizmi sadece saldırgan askeri taktiklere indirgeyen Kautsky ile girdiği polemiklerde; bu olgunun, hükümetlerin karakterinden bağımsız olarak ulusların kaderini tayin hakkını ihlal eden yapısal bir kapitalizm aşaması olduğunu vurgulamıştır. Marksist literatürde emperyalizm; dünya üretimini kontrol eden dev tekellerin ve finans sermayesinin egemenliği olarak tanımlanır. Lenin, Marksizmin Bir Karikatürü adlı eserinde dış politikayı genel politikadan ayırmanın bilim dışı olduğunu, emperyalizmin hem iç hem de dış politikada demokrasi ihlallerine ve gericiliğe yöneldiğini savunmuştur. [4] Tüm emperyalist politikalar; kaynakları yağmalamak, ucuz işgücünü sömürmek ve pazarları ele geçirmek için “ekonomik ilhak” gerçekleştirmeyi hedefler.
Lenin, ekonomik ilhakın “siyasi ilhak olmaksızın da tamamen gerçekleştirilebilir olduğunu ve yaygın biçimde uygulandığını” savunmuştur. Bu durum, İkinci Dünya Savaşı’nı takip eden yıllarda ABD’nin dünyanın geniş bölgelerindeki neredeyse rakipsiz ekonomik hakimiyetiyle somutlaşmıştır. Bu hegemonya; ulusal kurtuluş hareketlerinin, SSCB’nin, Çin ve Küba devrimlerinin etkisizleştirilmesini ya da kontrol altında tutulmasını zorunlu kılmıştır. Esasen emperyalist sistem, demokratik mücadelelerin önüne her zaman set çekmeye çalışmıştır. Lenin’in ifadesiyle:
“Ulusal kendi kaderini tayin hakkı, siyasi bağımsızlık anlamına gelir. Emperyalizm bu bağımsızlığı ihlal etmeye çalışır; çünkü siyasi ilhak; yetkililere rüşvet vermeyi, imtiyazlar elde etmeyi ve avantajlı yasalar çıkarmayı kolaylaştırarak ekonomik ilhakı daha az maliyetli, daha uygun ve daha zahmetsiz hale getirir. Bu, emperyalizmin genel olarak demokrasiyi oligarşi ile ikame etme eğilimiyle paralellik gösterir.” [5]
Bugün, çürümekte olan ve varlık mücadelesi veren emperyalist güçler karşısında bu dinamik, geçerliliğini her zamankinden daha fazla korumaktadır.
ABD için Batı Yarımküre’de ekonomik ilhakı derinleştirmek, Çin sermayesini bölgeden kovmak ve güçlerini Hint-Pasifik’te yeniden gruplandırmak için en az maliyetli yoldur. Zira ABD’nin hegemonyasını sürdürmesini sağlayan finansal araçlar artık tükenme noktasındadır. ABD ekonomisi; düşük GSYİH büyümesi, 2020 75.3 milyar dolardan 2024’te 123 milyar dolara[6] ulaşan devasa ticaret açığı ve 35,4 trilyon dolarlık (GSYİH’nın %123’ü) patlayan kamu borcuyla karşı karşıyadır. Ekonomist Michael Roberts’a göre ABD, 2001’den bu yana süregelen bir “uzun depresyon” ile karşı karşıyadır; bu süreçte ABD şirketlerinin kâr oranları %16 civarında seyrederek durgunlaşmıştır. [7] Daha da endişe verici olan, ABD’nin kamu borcunun 2014’ten bu yana iki katına çıkarak geçtiğimiz yıl 35,4 trilyon dolara ulaşmasıdır; bu rakam, ülke GSYİH’sinin %123’üne tekabül etmektedir. [8] 2025 yılında, borç faiz ödemelerinin toplam federal harcamaların %16’sına ulaşması ve ilk kez askeri harcamaları aşması beklenmektedir.
Bu finansal tablo neticesinde ABD; Çin’in son yirmi yıldır elinde bulundurduğu geniş finansal imkânlardan mahrum kalmış, yurtdışında yatırım yapacak veya yeni ortaklar kazanacak kapasitede sanayi üretimi ve sermaye fazlasına sahip olmayan bir güce dönüşmüştür. Bu nedenle Washington, bir yandan Güneydoğu Asya’da Çin’in genişlemesini durdurmaya çalışırken, diğer yandan eski etki alanlarında tam kontrolü yeniden tesis etmek için çok daha agresif ve baskıcı taktiklere başvurmaya hazırlanmaktadır.
Büyüyen ABD-Çin Emperyalist Rekabeti
Bugün ABD emperyalizmi, küresel hegemonik ekonomik güç olma vasfını korumakta ve askeri üstünlüğünü tartışmasız bir biçimde sürdürmektedir. Ancak Çin emperyalizmi, günümüzün en dinamik gücü olarak yükselmektedir. Çin’in hem ekonomik etkisi hem de hızla gelişen askeri kapasitesi; her iki gücün dünya pazarlarından ve stratejik kaynaklardan daha fazla pay alma veya mevcut paylarını koruma arayışına girdiği, giderek istikrarsızlaşan bir dünya düzeni yaratmıştır.
Bir yandan ABD şirketleri küresel piyasaları domine etmeye devam etmektedir. Mart 2024 itibarıyla piyasa değeri en yüksek on şirketten dokuzu ABD menşelidir; Çin’in en büyük şirketi Tencent [9] ise ancak yirmi altıncı sırada yer almaktadır. ABD, yabancı sermayenin ana çekim merkezi olmayı sürdürmekte ve nitelikli göçü barındırmaktadır. 2022 verilerine göre ABD şirketleri küresel kurumsal kârın %38’ini, müttefikleri %35’ini, Çin ise yalnızca %16’sını oluşturmuştur. .[10] Bu durum, Batılı şirketlerin tedarik zincirlerini ve yüksek katma değerli sektörleri kontrol etmesinden kaynaklanmaktadır. ABD; “Muhteşem 7” (Apple, Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft, Nvidia ve Tesla) olarak adlandırılan teknoloji devleri aracılığıyla savunma, havacılık, medya, biyoteknoloji, kamu hizmetleri gibi kilit alanlarda liderdir. ABD geçmişte yapay zeka ve kuantum bilgisayarlar alanında mutlak lider konumundaydı; ancak Çin’in son dönemdeki teknolojik atılımları bu dengeyi değiştirebilecek düzeye ulaşmıştır. Bugün Çin; hammadde tedariki ve küresel imalat gibi stratejik sektörlerde ABD’yi geride bırakarak dünya üretiminin %30’unu elinde bulundururken, ABD’nin payı %15,9’da kalmıştır. Çin ayrıca elektrikli araçlar ve yeşil alan (greenfield) yatırımlarında ivme kazanmakta, bilimsel araştırma ve geliştirmeye ABD’den çok daha büyük bütçeler ayırmaktadır. Geçen yılın verilerine göre, bu yükselen emperyalist güç dünya GSYİH’sinin %19,5’ini temsil ederken, ABD’nin payı %12,7 olarak kaydedilmiştir.
ABD, Çin’in endüstriyel ve teknolojik genişlemesini kontrol altına almak konusunda yapısal bir ikilemle karşı karşıyadır. Biden döneminin yarı iletkenlere yönelik gümrük vergileri ve yaptırımlardan oluşan “risk azaltma” (derisking) yaklaşımı yetersiz bulunmuştur. Ancak Çin’den daha hızlı ve tam endüstriyel bir ayrışma ile üretimi tamamen ABD’ye veya “Batı Yarımküre”ye taşımayı öngören (decoupling) radikal kopuş senaryoları da büyük riskler taşımaktadır. Barış döneminde yapılacak böylesi bir hamle Çin’in emellerini engelleyebilir ancak Tayvan üzerindeki askeri gerilimi tırmandırarak küresel bir ekonomik krizi tetikleyebilir. Büyük ölçekli bir ayrışmanın Çin ekonomisini, ABD’ye oranla 5 ila 11 kat daha fazla etkileyeceği öngörülürken[11]; bu durum Japonya ve Almanya gibi müttefik ekonomilerde de ciddi yıkımlara yol açacaktır. Çin ile zamanlaması kötü olan ve şiddetlenen bir ticaret savaşı, ABD ekonomisinin yapısal sorunlarını daha da kötüleştirebilir ve Batılı emperyalist güçlerin çöküşünü hızlandırabilir.
Artan karşılıklı bağımlılık ve rekabet gibi finasal eğilimler bu konuda rol oynamaktadır. Kasım 2024 itibarıyla Çin, Japonya’dan sonra ABD’nin ikinci büyük alacaklısı konumundadır; 768 milyar dolarlık payıyla ABD dış borcunun %8,9’una sahiptir.[12] Ayrıca ABD, doların küresel hegemonik ticaret para birimi olma statüsünden devasa bir fayda sağlamaktadır. The Economist, doların finansal sistemin merkezinde yer almasının ABD’ye yılda 100 milyar doların üzerinde faiz tasarrufu sağladığını ve bu durumun ülkenin yüksek bütçe açığını sürdürülebilir kıldığını belirtmektedir. [13]
Ancak doların hegemonyası, dolar dışı para birimleriyle gerçekleştirilen paralel ticaret borsaları tarafından sorgulanmaya başlanmıştır. Çin, 2015 yılında Kuşak ve Yol İnisiyatifi (BRI) kapsamındaki işlemleri Yuan cinsinden teşvik etmek amacıyla Sınır Ötesi Bankalararası Ödeme Sistemi’ni (CIPS) kurmuştur. 2023 itibarıyla bu sistem, 100’den fazla ülkede 1300’ün üzerinde katılımcıyı birbirine bağlamaktadır. Yuan’ın küresel kullanımı hâlâ marjinal düzeyde olsa da 2007’de küresel işlemlerin yalnızca %0,5’ini temsil ederken 2022’de bu oran %7’ye yükselmiş; böyleceYuan 2023 yılında dünyada en çok kullanılan beşinci küresel ödeme para birimi olmuştur. [14]
Emperyalistler arası rekabet, yalnızca kızışan ekonomik rekabet ve gümrük vergisi savaşlarıyla sınırlı değildir; bu süreç aynı zamanda küresel silahlanma yarışında ve ABD’nin askeri kaynaklarını Hint-Pasifik bölgesinde yoğunlaştırmayı hedefleyen stratejik eksen kaymasında kendini göstermektedir. Yeni ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth’in 12 Şubat 2025’teki açıklamaları bu dönüşümü tescillemektedir:
“Hint-Pasifik bölgesinde vatanımızı ve temel ulusal çıkarlarımızı tehdit etme kapasitesine ve niyetine sahip olan Komünist Çin gibi bir rakiple karşı karşıyayız. ABD, kaynak kısıtlılığı gerçeğini kabul ederek Pasifik’te Çin ile olası bir savaşı caydırmayı önceliklendirmekte ve caydırıcılığın başarısız olmaması adına stratejik kaynaklar arasında yeni bir denge kurmaktadır.” [15]
Bu yaklaşım, ABD’nin Ukrayna savaşından hızla çekilme ve Ukrayna’ya aşağılayıcı bir “barış” anlaşması dayatma girişimlerinin temel motivasyonunu açıklamaktadır. Ancak Ukrayna halk direnişi ve bölgesel müttefikler, böylesi bir dayatmaya karşı kararlı bir duruş sergilemektedir.
Trump yönetiminin Ukrayna’ya yönelik dış politikasındaki radikal değişim ve büyük Avrupalı güçlerin onayını almadan bir barış anlaşması zemini aramak için Putin’e yönelmesi; ABD ile Transatlantik ortakları arasında ilk ‘mikro-depremi’ yaratarak NATO ittifakı üzerinde büyük bir baskı oluşturdu. NATO, 1949’da kurulmuştu ve Amerika Birleşik Devletleri için iki temel amaca sahipti: Batı Avrupa üzerinde ekonomik ve askeri hakimiyetini kurmak ve yeni savaşları önlemek.
İlk Trump döneminden bu yana Beyaz Saray, ittifaka (NATO) olan mali desteğini azaltma isteğini açıkça ortaya koydu. 2018’de Trump, tüm NATO ortaklarının GSYH’lerinin %2’sini savunmaya harcamasını talep etti. Biden da bu yeni politikayı sürdürdü ve bu hedefi karşılayan ülke sayısını 9’dan 23’e çıkarmanın yanı sıra; Arktik’te sınırları olan İsveç ve Finlandiya gibi iki yeni üyeyi de ittifaka dahil etti. Yeni Trump yönetimi ise çıtayı daha da yükselterek artık %5’lik bir yatırım oranı talep etmektedir. Bu oran, halihazırda yüksek kamu açıklarıyla boğuşan ve ekonomik daralma yaşayan ülkeler için erişilmesi oldukça güç bir hedeftir; buna rağmen yeni Avrupa silahlanma planı çerçevesinde bu seçenek ciddi şekilde değerlendirilmektedir.
Trump yönetimi, gümrük vergisi savaşlarının ötesinde, Çin’in Avrupa’daki artan ekonomik yayılımını dizginleyecek net bir stratejiye sahip değildir. Çin, ABD’nin ardından Avrupa Birliği’nin %15’lik pay ile ikinci en büyük ticari ortağı konumundadır. Avrupa’daki Çin yatırımları 2016 ve 2017 yıllarında zirve yapmış olsa da, son yıllarda Çin’in kendi içindeki ekonomik yavaşlama nedeniyle gerilemiştir (2023’te 6,8 milyar dolar). Buna karşın, yeşil alan (greenfield) projeleri (2023 yılındaki toplam yatırımların %78’i) ile sağlık hizmetleri ve tıbbi cihaz sektörlerine yönelik yatırımlar orantısal olarak artış göstermektedir. [16] Çin’in bu yeni nesil yatırımları özellikle elektrikli araç ve batarya fabrikalarına odaklanmakta; yatırımların büyük bir kısmı ise Orta Avrupa ülkelerine (Macaristan, Slovakya, Polonya ve Çek Cumhuriyeti) yönelmektedir. 2023 yılında bu ülkeler, bölgedeki toplam Çin yatırımlarının %44’ünü çekerek; İngiltere, Fransa ve Almanya’dan oluşan geleneksel ‘Büyük Üçlü’yü geride bırakmıştır. Çin, halihazırda Almanya’nın en büyük ekonomik ortağı olsa da; ABD bu farkı agresif bir şekilde kapatmaya çalışmış ve geçtiğimiz yıl Almanya’nın Çin’den ithalatını %19 oranında azaltmayı başarmıştır. Bununla birlikte Çin, Almanya’daki doğrudan yabancı yatırımların %29’unu temsil etmeye devam etmektedir.
Günümüzde ‘topyekûn savaş’ ihtimali yeniden gündeme gelmiş olsa da, yeni bir emperyalist savaşın eşiğinde olduğumuzu söylemek henüz mümkün değildir. ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon), 2027 yılına kadar Çin ile olası bir çatışmaya yönelik hazırlıklarını sürdürse de, süreci dizginleyen kritik caydırıcı unsurlar mevcuttur. Her iki gücün de nükleer silahlara sahip olması, açık bir askeri çatışmanın kazanımlarından çok kayıplarını artırmaktadır; yine de bu risk tamamen göz ardı edilemez. Güncel verilere göre ABD’nin 3.748, Rusya’nın ise 5.580 operasyonel nükleer savaş başlığı bulunmaktadır. Pentagon, Çin’in halihazırda 600’den fazla savaş başlığına sahip olduğunu ve bu sayının 2035 yılına kadar 1.500’e ulaşacağını öngörmektedir. Buna ek olarak, her iki ülke de birbirine sıkı sıkıya bağlı değer zincirlerine ve finansal karşılıklı bağımlılık yapılarına sahiptir; her ne kadar bu bağları gevşetmeye çalışsalar da ekonomik entegrasyon hala güçlü bir engeldir. Öte yandan, maliyetleri artıran, büyümeyi kısıtlayan ve stratejik kaynakların kontrolü için verilen mücadeleyi keskinleştiren iklim krizi süreci hızlandırmaktadır.
Kesin olan husus şudur: Doğrudan ve büyük ölçekli bir askeri çatışma, halihazırda hiçbir güç için rasyonel veya yararlı değildir. Ancak bölgesel emperyalist saldırganlıkların vekalet savaşlarına dönüşme riski ya da hem ABD hem de Çin’in Pasifik’teki hamlelerinin sertleşme olasılığı artmaktadır. Her iki güç de yarı-sömürge bölgelerdeki stratejik kaynakların ve pazarların kontrolünü ele geçirmek için hamleler yapacaktır; bu bağlamda Ukrayna, gelecekte yaşanacakların bir öncüsü niteliğindedir. Çin’in Pasifik’teki genişlemesi, ABD’nin serbest deniz taşımacılığını engelleme ve adalardaki ABD üslerini tehdit etme noktasına vardıkça, süreç tam ölçekli bir savaşa dönüşmese dahi tarafların birbirini test ettiği, ilerleme ve geri çekilme evrelerinden oluşan bir dizi bölgesel çatışma kaçınılmaz görünmektedir.

Çin’in Amerikan Hegemonyasına Meydan Okuma Stratejisi
Yeni emperyalist rekabetin asimetrisi, kurulan diplomatik ve askeri ittifakların yapısında da kendini göstermektedir. ABD ve Batı dünyası; Çin, İran, Rusya ve Kuzey Kore’yi giderek artan bir dozda “şer ekseni”nin bileşenleri olarak nitelendirse de; bu ülkeleri, geçmişteki NATO benzeri, Xi Jinping’in mutlak liderliğinde birleşik bir blok olarak değerlendirmek hatalı olacaktır. Çin, BRICS ülkeleri üzerindeki nüfuzunu belirgin şekilde artırmış ve 2013 yılından bu yana dünya GSYİH’sinin %40’ını temsil eden 139 ülkeyi (39 Sahra Altı Afrika, 34 Avrupa ve Orta Asya, 17 MENA bölgesi ve 6 Güney Asya ülkesi) Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) kapsamına dahil etmiştir. [17]
Ayrıca Pekin, ekonomik çıkarlarını pekiştirmek amacıyla Asya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB), Çin-Afrika İş birliği Forumu (FOCAC), Çin-CELAC Forumu ve Şanghay İş birliği Örgütü (ŞİÖ) gibi bölgesel kurumlar tesis etmiştir. Başlangıçta Rusya ve Orta Asya ülkeleriyle sınırlı olan ŞİÖ, son on yılda genişleyerek askeri bir iş birliği zeminine dönüşmüştür. 2017 yılında Hindistan ve Pakistan’ın katılımıyla sekiz üyeye ulaşan örgüt; 2023’te İran ve 2024’te Beyaz Rusya’nın (Belarus) katılımıyla genişlemesini sürdürmüştür.
Çin; Rusya ve İran üzerinde güçlü bir ekonomik ve diplomatik nüfuza sahip olmasına rağmen, ABD’nin Batılı müttefikleriyle kurduğu geleneksel yapıdaki ittifak ilişkilerinden kaçınmaktadır ve bu muhtemelen stratejik bir tercihtir. Çin’in günümüzde resmi bir askeri ittifak (savunma paktı) içinde olduğu tek ülke Kuzey Kore’dir. Kuzey Kore’nin temel ticari ortağı olan Çin ile bu ülke arasında 2021 yılında yenilenen bir karşılıklı savunma anlaşması bulunmaktadır. Pekin yönetimi, yükselen ‘Doğu’ emperyalist blokunun lokomotif gücü olduğunun bilincindedir; ancak müttefikleriyle olan bağlarını kasıtlı olarak esnek ve gevşek tutmayı tercih etmektedir. Örneğin Çin, 2021’de İran ile ‘Kapsamlı Stratejik Ortaklık’ kurmuş ve 2023 itibarıyla İran petrolünün %90’ını satın alarak Tahran’ın ABD yaptırımlarını bypass etmesine (etkisiz kılmasına) olanak sağlamıştır. Buna karşın, bu yakın ekonomik iş birliği bir karşılıklı savunma taahhüdü ya da resmi bir askeri ittifak anlamına gelmemektedir.
Benzer bir durum Rusya ile olan ilişkiler için de geçerlidir. Ukrayna Savaşı’nın patlak vermesinden bu yana, bu iki güç arasındaki ekonomik entegrasyon derinleşmiştir. Günümüzde Çin, Rus sanayisinin ihtiyaç duyduğu bilgisayar çiplerinin [18] yaklaşık %90’ını tedarik etmekte ve Putin yönetimine 9 milyar dolar değerinde ‘çift kullanımlı’ (hem sivil hem askeri amaçlı) sanayi malı ihraç etmektedir. Çin menşeli ürünler, halihazırda Rusya’nın toplam ithalatının %38’ini oluşturmaktadır.
Ancak Pekin, Avrupa’nın ödediği fiyata kıyasla %44 indirimli doğal gaz almasına ve 2018’den bu yana Umman Körfezi’nde ortak askeri tatbikatlar düzenlenmesine rağmen; Ukrayna’nın işgalini resmi olarak onaylamamış ve Rusya’yı NATO’nun olası bir misillemesine karşı koruma taahhüdü vermemiştir. [19] Bu kısıtlayıcı tutumun temel nedeni, Çin’in Avrupa ile ticari ilişkilerini sürdürme ve bölgedeki sıfırdan yatırım (greenfield) projelerini artırma arzusudur.
Buna karşın, Çin’in ABD ile doğrudan bir çatışmaya girmesi durumunda Rusya’nın vazgeçilmez bir askeri müttefik olacağı aşikardır. Rusya, Doğu Sibirya-Pasifik Okyanusu (ESPO) boru hattı üzerinden Asya pazarlarına petrol sevkiyatı yapmakta ve Çin’e yıllık yaklaşık 35 milyon metrik ton ihracat gerçekleştirebilmektedir. Ayrıca, Çin’e doğal gaz taşıyan ‘Sibirya’nın Gücü’ (Power of Siberia) boru hattının 2025 yılına kadar yıllık 38 milyar metreküp kapasiteye ulaşacağı öngörülmektedir. [20]
Foreign Affairs dergisinde bir analistin yakın zamanda ifade ettiği üzere: “Bu belirsizliğin stratejik bir nedeni var. Çin, küresel hâkim güç olarak ABD’nin yerini almayı hedefliyor. İran, Kuzey Kore ve Rusya ile kurduğu ortaklıklar Pekin’e bu yolda destek sağlasa da, bu ‘üçlü’ aynı zamanda Çin’in uzun vadeli hedeflerine zarar verebilir. Bu ülkeler, Washington’ın kaynaklarını tüketip dikkatini Pekin’den uzaklaştırarak ABD’yi zayıflatıyor; ancak aynı zamanda Çin’in safına çekmek istediği Almanya, Japonya ve Suudi Arabistan gibi güçlü komşuları da ciddi şekilde düşmanlaştırıyorlar. Sonuç olarak Çinli yetkililer ince bir çizgide yürümek zorunda: Bu ülkelerle ilişkileri, onları stratejik birer araç olarak kullanabilecek kadar yakın; fakat ‘kötü niyetli’ eylemlerinden sorumlu tutulmayacak kadar mesafeli olmalıdır.” [21]
Batı dışı rakip bir emperyalist bloğun tahkim edilmesini önlemek isteyen ABD yönetimi, Nixon’ın 1970’lerde uyguladığı stratejiyi tersinden işleterek, Çin’in Rusya ve İran ile güçlenen bağlarını koparmayı hedeflemektedir. Trump’ın Ukrayna Özel Temsilcisi Keith Kellogg, Trump’ın Ukrayna ve Avrupalı ortaklarını devre dışı bırakarak Putin ile doğrudan müzakere masasına oturma hamlesinin; temelinde Rusya’nın Çin, İran ve Kuzey Kore ile olan ittifakını “çökertme” amacı taşıdığını açıkça dile getirmiştir. Benzer şekilde, 2025 Projesi (Project 2025) doğrultusunda, İran’ın bölgesel hırslarını dizginlemeye yönelik ABD politikası, “İran petrolünü Çin’e el altından ulaştıran 30’dan fazla aracı, tanker ve firmaya” yaptırımlar uygulayarak Pekin ile Tahran arasına nifak sokmaya odaklanmıştır. [22] Bir sonraki adım, İran ile ticari faaliyetlerini sürdüren Çinli kuruluşlara yönelik ikincil yaptırımlar (secondary sanctions) getirmek olabilir. Ancak ABD’nin aynı anda çok sayıda krizi yönetmek zorunda kalması ve tüm enerjisini Çin’e odaklayamaması nedeniyle, Trump’ın bu hedefleri henüz gerçekleşmekten oldukça uzaktır.
Güneydoğu Asya’da Tırmanan Rekabet
Sosyalist yazar Ashley Smith’in de işaret ettiği üzere: “[İlk] Trump yönetimi öncesinde ABD’nin Çin politikası, bazı analistlerin ‘congagement’ (çevreleme ve angajman) olarak adlandırdığı bir stratejik kombinasyondan oluşuyordu. Ancak Obama döneminin aksine Trump yönetimi, neoliberal dünya düzeninin hamisi olma rolünü terk ederek; ekonomik milliyetçilik ve ‘illiberal hegemonya’ (illiberal hegemony) olarak tanımlanan yeni bir doktrini benimsedi. Çevreleme ve angajman (Congagement) stratejisinin yerini, Çin ile ‘büyük güç rekabetini’ yürütmek adına tek taraflı (unilateral) politikalar aldı.” [23] Biden yönetimi ise; Trump’ın 2017 yılında Trans-Pasifik Ortaklığı’ndan (TPP) çekilmesinin yarattığı boşluğu doldurmakta ve Çin’in Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) üzerindeki artan nüfuzunu kırmakta yetersiz kaldı. Washington, bu olumsuz etkileri tersine çevirecek net ve etkili bir jeopolitik hamle geliştiremedi.
Günümüzde Avustralya, bölgedeki en sadık ABD müttefiki olma konumunu sürdürürken; onu Japonya, Güney Kore ve Hindistan takip etmektedir. Ancak Çin, Washington’ın bu ülkeler üzerindeki nüfuzunu sistematik olarak zayıflatmaya çalışmaktadır. ABD’li stratejistler, Çin’in Güneydoğu Asya’daki artan etkisinden derin endişe duymaktadır; zira 2020 yılı verilerine göre, toplam GSYİH’si 3 trilyon dolar olan bu bölge ülkeleri, 15 trilyon dolarlık devasa bir ekonomiye sahip olan Avrupa Birliği’nden daha fazla küresel büyümeye katkı sağlamıştır. [24] 1967 yılında ABD’nin güçlü desteğiyle kurulan ve başlangıçta Çin ile Sovyetler Birliği tarafından ‘ABD emperyalizminin bir aygıtı’ olarak reddedilen ASEAN’da bugün dengeler tamamen tersine dönmüştür. 2002 yılında ASEAN ile Çin arasında imzalanan ticaret anlaşması, bölgesel ticarette devasa bir sıçramaya yol açmıştır: 2000 yılında ASEAN’ın Çin ile ticaret hacmi yalnızca 29 milyar dolar seviyesindeyken (bu rakam bölgenin ABD ile ticaretinin yaklaşık dörtte biriydi); 2021 yılına gelindiğinde Çin ile olan ticaret 669 milyar dolara fırlamış, ABD ile ticaret ise 364 milyar dolarda kalmıştır. [25]
Son on yıl boyunca ABD’nin bölgeye yönelik ekonomi politikası dalgalı bir seyir izlerken, Çin stratejik ilerlemesini sürdürdü. 2022’de yürürlüğe giren ve 10 ASEAN ülkesinin yanı sıra Avustralya, Japonya, Yeni Zelanda ve Güney Kore’yi kapsayan RCEP (Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık), bölgeyi tam bir ekonomik genişleme alanına dönüştürdü. Çin liderliğindeki bu yeni blok, dünya nüfusunun ve küresel GSYİH’nin yaklaşık %30’unu temsil ederek tarihin en büyük serbest ticaret bloğu olma özelliğini taşımaktadır.
Bu ticari tabloya ek olarak ABD, Çin’in bölgedeki yatırım hızına yetişmekte zorlanmaktadır. Kasım 2021’de Xi Jinping, ASEAN ülkelerine pandemi sonrası toparlanma için 1,5 milyar dolarlık yardım taahhüdünde bulunurken; Mayıs 2022’deki ABD-ASEAN zirvesinde Biden yönetimi altyapı, güvenlik ve sağlık hazırlıkları için ancak 150 milyon dolarlık bir bütçe ayırabilmiştir. [26]
Son birkaç yıldır ABD, Çin ile rekabet edebilmek için bölgedeki askeri kapasitesini ve ittifaklarını canlandırmaya odaklanmıştır. Ancak Pentagon, Çin Deniz Kuvvetleri’nin (PLAN) genişleme hızından derin endişe duymakta ve Tayvan merkezli olası bir çatışmada ABD’nin stratejik bir dezavantajla karşı karşıya kalabileceğini kabul etmektedir. ABD filosu yaklaşık 294 gemiden oluşurken, Çin’in halihazırda 370 gemilik bir filosu bulunmaktadır ve üçüncü uçak gemisini (Fujiyan) inşa etmektedir.[27] Pentagon projeksiyonlarına göre Çin’in 2025’te 400, 2030’da ise 440 gemiye ulaşması öngörülürken[28]; ABD Donanması’nın ‘2022 Seyir Planı’ ancak 2045 [29]yılına kadar 350 insanlı gemiye ulaşmayı hedeflemektedir!
Sızdırılan bir ABD Donanması brifinginde, Çin tersanelerinin üretim kapasitesinin ABD’ninkinden 232 kat daha fazla olduğu iddia edilmiştir.[30] Benzer bir durum hava kuvvetlerinde de yaşanmaktadır; Çin Hava Kuvvetleri (PLAAF), son üç yılda 400’den fazla modern savaş uçağı inşa etmiş, yeni bir hayalet bombardıman uçağı geliştirmiş ve hipersonik füze yetenekleriyle füze stokunu iki katına çıkararak ABD ile arasındaki teknolojik farkı hızla kapatmaya başlamıştır. [31]
ABD, Çin’in askeri genişlemesine set çekmek amacıyla 2017 yılında; Avustralya, Hindistan ve Japonya’dan oluşan QUAD (Dörtlü Güvenlik Diyaloğu) mekanizmasını yeniden canlandırmıştır. Buna ek olarak; Avustralya ve İngiltere ile nükleer denizaltı teknolojisini de kapsayan AUKUS ittifakını duyurmuş ve Hindistan ile savunma ortaklığını derinleştirmek için yeni askeri anlaşmalar imzalamıştır.[32] Geçtiğimiz yıllarda Japonya ve Güney Kore ile üçlü askeri iş birliğini [33]de tahkim eden Washington; yeni Savunma Bakanı Hegseth’in de vurguladığı üzere, Çin’in askeri kapasitesine yetişebilmek adına stratejik kaynaklarının büyük bir kısmını Hint-Pasifik bölgesine yönlendirmek zorundadır.
Orta Doğu’da ABD’nin Stratejik Açmazı
ABD’nin odağını Pasifik’e kaydırabilmesi, MENA (Orta Doğu ve Kuzey Afrika) bölgesinde istikrarın sağlanmasına ve güvenlik maliyetlerinin bölgesel ortaklara devredilmesine bağlıdır. Bu stratejinin temel taşını, Trump döneminde İsrail ile BAE, Bahreyn, Sudan ve Fas arasında imzalanan İbrahim Anlaşmaları’nın (Abraham Accords) Suudi Arabistan gibi kritik aktörleri de kapsayacak şekilde genişletilmesi oluşturmaktadır. Ayrıca 2025 Projesi (Project 2025), İsrail, Mısır, Körfez ülkeleri ve potansiyel olarak Hindistan’ı kapsayan “ikinci bir QUAD” benzeri askeri iş birliği modeli önermektedir. Bu girişimin temel amacı, dünya ekonomisi ve ABD refahı için hayati önem taşıyan Körfez, Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı güzergâhlarında seyrüsefer serbestisini korumaktır. [34] Askeri hedeflerin ötesinde ABD, “petrodolar” sistemini korumak için bölgedeki varlığını sürdürmek zorundadır. Çin’in bölgesel aktörleri petrol ticaretinde dolardan uzaklaştırarak Yuan, Rupi veya Ruble kullanımına teşvik etmesi, Washington’ı büyük enerji işlemlerinin dolar cinsinden kalmasını sağlamaya yönelik baskı kurmaya itmektedir. [35]
Ancak, Filistin Yönetimi’nin finansmanını kesme girişimi de dahil olmak üzere, ABD’nin Orta Doğu’daki emperyalist stratejilerini sekteye uğratan çeşitli faktörler mevcuttur. İkinci ve en kritik engel ise Netanyahu hükümetinin mevcut tutumudur. İsrail’in Gazze’yi ilhak etme, Batı Şeria’daki işgali derinleştirme, Güney Suriye’yi silahsızlandırma ve İran’ın nükleer tesislerine doğrudan saldırı hakkı talep etme yönündeki politikaları, ABD’nin bölgeyi ‘istikrara kavuşturma’ hedefiyle doğrudan çelişmektedir. Gazze’nin olası ilhakı, İbrahim Anlaşmaları (Abraham Accords) sürecine yeni ülkelerin dahil edilmesini imkansız kılacağı gibi, mevcut katılımcı ülkelerle olan ilişkileri de kopma noktasına getirebilir. Bu bağlamda ABD; Gazze’nin yeniden inşasını kendi denetimi ve Arap devletlerinin gözetimi altında yürütecek, tarafsız bir teknokratlar komitesini destekleme yoluna gidebilir.
Bölgedeki bir diğer istikrarsızlık kaynağı ise; İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa’nın yaşadığı yıkıma benzeyen ve daha derin sosyal-siyasi krizleri tetiklemesi muhtemel olan topyekûn tahribattır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), yalnızca Gazze’nin yeniden inşası için 40 ila 50 milyar dolarlık bir maliyet öngörmektedir. Lübnan, Suriye, Sudan, Libya ve Yemen’deki yıkım da hesaba katıldığında, tüm bölge için bu maliyetin 350 ile 650 milyar dolar arasında olduğu tahmin edilmektedir. Ancak, küresel sermayenin yaşadığı genel kârlılık krizi ve bölgedeki şiddetli sınıf mücadeleleri nedeniyle, bu coğrafyaya borç vermek veya yatırım yapmak isteyen bir aktör bulunmamaktadır.
Emperyalist Rekabet ve Savaşa Yönelik Marksist Yaklaşım
ABD ile Çin arasında kızışan emperyalist rekabet; yükselen ulusal kurtuluş mücadeleleri (Filistin, Ukrayna) ve yeniden canlanan demokratik hareketler (Suriye, Sudan) bağlamında, Marksist program günümüz için temel yol gösterici ilkeler sunmaktadır: Tüm emperyalist bloklara ve onların şovenist ekonomi politikalarına karşı ilkesel bir muhalefet, işçi sınıfının ve halkların kendi kaderini tayin etme mücadelesine aktif destek, devrimci, enternasyonalist ve anti-emperyalist bir program ekseninde bağımsız bir işçi sınıfı cephesi inşa etme kararlılığı.
20. yüzyılın iki büyük dünya savaşı, işçi sınıfı ve sosyalist hareket için tarihsel bir sınav niteliği taşımıştır. İkinci Enternasyonal’in ana partileri, ulusal işçi sınıflarını kendi ülkelerinde yükselen yabancı düşmanlığı ve milliyetçilik dalgasına karşı örgütlemekte yetersiz kalmış; daha da vahimi, bu partilerin çoğu kendi ulusal burjuvazileriyle uzlaşarak savaş kredilerini onaylamışlardır. Bu tutum, hareket içinde reformist/sosyal-vatansever kesimler ile devrimci enternasyonalist kanat arasında derin bir bölünmeye yol açmıştır.
Lenin, 1915 tarihli Sosyalizm ve Savaş adlı eserinde; sosyal-şovenizmin ‘savaş döneminde sınıf mücadelesinin reddedilmesine ve askeri bütçelerin onaylanmasına’ kapı araladığını vurgulamıştır. Ona göre bu yaklaşım, uygulamada ‘kendi’ emperyalist burjuvazisinin ayrıcalıklarını, sömürüsünü ve şiddetini savunmak anlamına gelmektedir. [36] Emperyalist savaş hazırlıkları sürecinde devrimcilerin önündeki asıl zorluk; kitlelerdeki ‘barış arzusunu’ sosyalist bir stratejiyle bütünleştirmek ve Lenin’in ifadesiyle ‘savaşın gerici doğasına yönelik duyulan öfke ve bilinci’, egemen sınıflara karşı yürütülen bir toplumsal savaşa dönüştürmekti ve hala da öyle. Bu perspektif, kapitalist sistemi hedef almayan her türlü çözümün aldatıcı olduğunu savunur. Dolayısıyla devrimci bir hareket olmaksızın; ilhakların, ulusların ezilmesinin ve yeni savaş tohumlarının ekilmediği bir barışın mümkün olduğu yönündeki pasifist veya reformist yanılsamalara karşı amansız bir mücadele verilmesi gerekmektedir
Marksistler, kalıcı ve demokratik bir barış arzulayan her bireyin, mevcut hükümetlere ve burjuvaziye karşı sınıf mücadelesini yükseltmesi gerektiğini açıkça ilan etmelidir. Daha da önemlisi; tüm burjuva bloklarına karşı bağımsız bir işçi sınıfı cephesi örgütleyerek, yaklaşan savaş senaryolarına işçilerin sosyal, ekonomik ve siyasi hakları için yürütülen acil mücadelelerle karşı koymalıdırlar. ‘O kaçınılmaz an’ geldiğinde ise, devrimci yenilgici (revolutionary defeatist) bir programı hayata geçirmek adına somut adımlar atmanın ne kadar hayati olduğunu kitlelere göstermelidirler.
Bugün, dünya sosyalist ve işçi hareketlerinin emperyalist savaş hazırlıklarına karşı durması ertelenemez bir zorunluluktur. ABD emperyalizminden, Rusya’nın saldırganlığından veya Çin’in Pasifik’teki zorbalığından haklı bir tiksinti duyan işçilere; devrimci güçler, dünyanın hiçbir yerinde (özellikle de kendi ülkelerinde) desteklenecek ‘ilerici bir emperyalizm’ olmadığını anlatmalıdır.
Ne ‘Küresel Güney’ savunuculuğu maskesiyle Çin veya Rus emperyalizmini ‘ehvenişer’ olarak pazarlayan ‘kampçı’ ve reformist kesimler; ne hala reform umudu taşıyan sosyal demokratların desteklediği sözde ‘demokratik’ Avrupa Birliği; ne de bazılarının liberal düzeni korumak için son çare gördüğü ABD; barışa veya işçilerin ihtiyaçlarına giden gerçek bir yol sunmamaktadır. Bu nedenle, tüm emperyalist ülkelerde savaş bütçelerine ve yeniden silahlanma hamlelerine kararlılıkla karşı çıkılmalı; yaptırımlar, gümrük vergileri ve milliyetçi önlemlerle tırmandırılan ekonomik savaşlar kınanmalı; her türlü ulusal şovenist ve ırkçı propaganda ile tavizsiz bir şekilde mücadele edilmelidir.
Marksistler, sınıf mücadelesi ekseninde tam bir sınıf bağımsızlığı inşa etmek adına sert ideolojik tartışmalara hazırlıklı olmalıdır. Yeni emperyalist savaşların ve ekolojik yıkımın gölgesinde; barış ve refah vaat eden gerici alternatiflere karşı, sosyalizme giden bir geçiş programı sunmak zorundadırlar.
On yıllar boyunca serbest ticaretin ve sözde rekabetin erdemlerini yücelten neoliberal doktrinden, aniden şiddetli milliyetçi ve korumacı politikalara yönelinmesi; işçi hareketi ve toplumsal muhalefet odakları için büyük bir kafa karışıklığı yaratmaktadır. Oysa bu, Marksist hareketin kapitalist rekabetin değişken ikiz politikalarıyla (serbest ticaret ve korumacılık) ilk karşılaşması değildir. Kapitalist gelişimin erken aşamalarında dahi Marx ve Engels, ulusal burjuvazinin birbiriyle rekabet eden kesimlerinin hiçbir aracını —ister serbest ticaret ister gümrük vergisi politikaları olsun— desteklemeyi kabul etmediler. Engels, 1845 gibi erken bir tarihte, sosyalistlerin ‘serbest ticaretten daha fazla koruyucu gümrük vergilerini savunma niyetinde olmadıklarını, aksine her iki sistemi de kendi bakış açılarından —yani komünist perspektiften— eleştirdiklerini’ belirtmiştir. [37] İki yıl sonra Marx ise; ‘korumacı gümrük sisteminin, bir ülkenin sermayesine diğer ülkelerin sermayesine karşı koymasını sağlayan silahları verdiğini ve yerli sermayenin yabancı sermaye karşısındaki gücünü artırdığını’ açıklayarak bu sistemin özünü ortaya koymuştur. [38]
Bu kuramsal çerçeve, emperyalizm çağında daha da derinleştirilmiştir. Örneğin Rudolf Hilferding, Finans Kapital (1910) adlı eserinde proletaryanın bu burjuva ikileminden (korumacılık ya da serbest ticaret) kendi özgün çözümüyle kaçması gerektiğini vurgular: Çözüm ne korumacılık ne de serbest ticarettir; çözüm sosyalizmdir. Yani üretimin, kapitalist devlerin (magnatların) çıkarları doğrultusunda değil, toplumun tamamının yararına bilinçli bir şekilde kontrol edildiği bir organizasyondur.[39]
İşçi sınıfı iktidarı ele geçirip dünya ölçeğinde üretim ve ticareti kendi denetimi altında toplumsallaştırmadığı müddetçe; uygulanan tüm ticari politikalar —ister korumacı ister serbest piyasacı olsun— işçilerin daha fazla sömürülmesine hizmet edecektir. Marksistler bu hedef doğrultusunda mücadele ederken, asıl korunması gerekenin sermaye ya da mallar değil; tüm zenginliğin yegâne üreticisi olan emekçiler ve doğal çevremiz olduğunu vurgulamalıdırlar. Engels’in ifade ettiği gibi; ‘koruyucu gümrük tarifeleri, serbest ticaret ya da her ikisinin hibrit bir karışımı’ uygulansa dahi, her senaryoda ‘işçi, emeği karşılığında geçimini asgari düzeyde sağlayacak bir ücretten fazlasını alamayacaktır. İşçi, bir emek makinesi olarak işlevini sürdürebilmesi için tam olarak neye ihtiyacı varsa yalnızca onu alır. [40] Sermaye akışları sınırları ve vergileri aşmanın yollarını bulurken; patentler ve telif hakları gibi özel mülkiyet yasaları malları koruma kalkanına alırken; işçiler enflasyon, işsizlik, ücret kesintileri ve sınır dışı edilme tehditleriyle her geçen gün daha savunmasız bırakılmaktadır. Tüm bu düzenlemeler, münhasıran çok uluslu şirketlerin kârlarını güvence altına almak için tasarlanmıştır. Her türlü ekonomik milliyetçilik, sosyal-şovenizmin ve uluslararası işçiler arasındaki yıkıcı rekabetin zeminini hazırlar. Bu karanlık tabloya karşı tek geçerli alternatif; uluslararası işçi dayanışmasının savunulması, emekçilerin acil talepleri için tavizsiz bir mücadele yürütülmesi ve bir ‘işçi hükümeti’ ihtiyacını programın merkezine koyan sosyalist bir programdır.”
Aynı mantık, tarihçi Nicholas Mulder’ın yakın zamanda detaylandırdığı üzere; 1919’da Milletler Cemiyeti tarafından ‘yalnızca savaş dönemlerinde uygulanabilecek bir zorlama politikası’ olarak tasarlanan emperyalist yaptırımlar meselesi için de geçerlidir.[41] Yaptırımlar, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından askeri çatışmanın sona ermesine rağmen, ekonomik savaşın bir devamı niteliğinde kurgulanmıştı. Temel amaç, mağlup edilen düşmanın ekonomik kalkınmasını felç ederek yeniden silahlanmasını ve saldırgan bir güç haline gelmesini engellemekti. Ancak tarihsel süreç, bu ekonomik savaş yönteminin yeni bir emperyalist çatışmanın koşullarını yalnızca olgunlaştırdığını ve hızlandırdığını göstermiştir: İtalya’nın maruz kaldığı ekonomik izolasyon; Almanya ve Japonya’da da benzer ablukalara dair bir korku iklimi yaratarak bu ülkeleri aşırı korumacı (otarkik) politikalara itmiştir. Bu durum, beyaz üstünlüğünü savunan milliyetçi ideolojileri körüklemiş ve nihayetinde intikam arzusuyla sınırsız bir silahlanma yarışına odaklanmış, emperyalist-faşist rejimlerin yükselişini tetiklemiştir.
1936 yılında Troçki, ‘Ekonomik yaptırımlar, eğer gerçekse (etkiliyse), kaçınılmaz olarak askeri yaptırımlara, yani savaşa yol açar’ uyarısında bulunmuştu. [42]Aynı yıl, ABD’deki Sosyalist İşçi Partisi (SWP) de benzer bir öngörüyle; sermaye genişlemesi, gümrük vergileri, döviz savaşları, silahlanma yarışı ve rekabetçi sömürüden beslenen ekonomik çatışmaların nihayetinde bir kırılma noktasına ulaşacağını savundu.Bu öngörüye göre, ekonomik ve sosyal çelişkiler eninde sonunda ‘siyasi bir çözüm’ bulma girişimiyle patlak verecektir: Emperyalistlerin kışkırttığı boyun eğdirme savaşları, egemen ulusların tabi halklara karşı yürüttüğü sömürgeci savaşlar ve nihayetinde dünyayı yeniden bölüşmek adına emperyalist güçler arasında patlak verecek olan küresel bir savaş. [43] Bu tarihsel kırılma noktasına, uyarılardan yalnızca üç yıl sonra, İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle ulaşıldı. İşçi sınıfı; ekonomik milliyetçiliğe bir alternatif üretmek ve yeni yıkım dalgasına karşı enternasyonalist bir çıkış yolu sunmak konusunda yine büyük ölçüde hazırlıksız yakalandı. Eğer aynı trajik hataları tekrarlamak istemiyorsak, günümüzün sosyalist ve işçi hareketleri bu zorlu dersleri bütünüyle özümsemek ve sınıfsal bir hazırlık içerisine girmek zorundadır.
Son olarak; emperyalist savaşa kararlılıkla karşı çıkma ilkesinin yanı sıra, tüm ezilen halkların özgürlüklerini kazanmak için gerekli olan her türlü maddi ve askeri yardımı talep etme ve kabul etme hakları da dahil olmak üzere, kendilerini savunma haklarını koşulsuz olarak savunma zorunluluğu vardır. Keskinleşen emperyalistler arası rekabet, saldırganlığa tepki olarak yükselen ulusal kurtuluş hareketleri ve demokratik mücadeleler için yeni zorluklar doğuracaktır. Marksist hareketin ve Dördüncü Enternasyonal’in, İkinci Dünya Savaşı öncesindeki benzer çatışmalardan (örneğin İkinci İtalya-Etiyopya Savaşı ve İkinci Çin-Japon Savaşı) çıkardığı dersler bugün de geçerliliğini korumaktadır. [44] Rakip emperyalist güçlerin bu mücadeleleri kendi çıkarları doğrultusunda saptırma ve ‘yukarıdan’ emperyalist ittifaklar kurma taktikleri karşısında sosyalistlerin görevi; mücadeleye katılan işçi sınıfı güçlerini, özellikle de yerli kapitalist hükümetlerden ve emperyalist ‘müttefiklerden’ siyasi bağımsızlıklarını korumaya çalışan unsurları güçlendirmektir. Yaklaşımımız; Ukrayna’da ya da Filistin’de olsun, işçi sınıfının emperyalist savaşlara direnişi için bağımsız alternatifler yaratmak ve ezilenlerle dayanışma içinde olan enternasyonalist işçi sınıfı girişimlerini teşvik etmektir.

[1] DANS, Paul & GROVES, Steven. Liderlik Görevi: Muhafazakarların Vaadi, Washington DC: Heritage Foundation, 2023, s. 190.
[2] PLENDER, John. “Dünya Trump’tan çok önce işlem odaklı hale geliyordu” Financial Times, 6 Şubat 2025.
[3] Liderlik Görevi, s. 184.
[4] LENİN, V.I. Marksizm ve Emperyalist Ekonomizm Karikatürü, 1916.
[5] LENİN, V.I. Marksizm ve Emperyalist Ekonomizm Karikatürü, 1916.
[6] “Federal Reserve Bank of St. Louis: Ticaret Dengesi: Mallar, Ödemeler Dengesi Temeli, 1992-2024,” 5 Şubat 2025, https://fred. stlouisfed.org/series/BOPGTB#.
[7] ROBERTS, Michael. “ABD ekonomisi ve olağanüstü patlama mı yoksa patlayacak bir balon mu?”, 4 Aralık 2024.
[8] “ABD Hükümeti: Ulusal borç nedir?
borç nedir?” https://fiscaldata.treasury.gov/americas-finance-guide/national-debt/; “ABD hükümeti bu yıl ne kadar harcadı?”
[9] BLANCHETTE; Jude & HASS, Ryan. “Rakibini Tanı, Kendini Tanı. Çin
Challenge”, Foreign Affairs, 7 Ocak 2025.
[10] BROOKS, Stephen & VAGLE, Ben. “Gerçek Çin Trump Kartı. Şahinlerin Dekuplaj Karşıtı Argümanları”, Foreign Affairs, 20 Şubat 2025.
[11] “Gerçek Çin Trump Kartı.
[12] 12 SEBASTIAN, Andrew. “ABD Borcuna En Çok Sahip Olan 5 Yabancı Ülke,” Investopedia, 25 Ocak 2025.
[13] “Donald Trump, küresel güç için mafya benzeri bir mücadele başlattı”, The Economist, 25 Şubat 2025.
[14] ZUCKER-MARQUES, Marina. “Para Biriminin Uluslararasılaşması, Ödeme Altyapıları ve Merkez Bankaları: Yuan’ın Uluslararasılaşması Üzerine Kurumsal Bir Analiz” Research in International Business and Finance, Cilt 73, Bölüm A, 2025.
[15] HEGSETH, PETE. “Savunma Bakanı Pete Hegseth’in Ukrayna Savunma Temas Grubu’nda yaptığı açılış konuşması,” ABD Savunma Bakanlığı, 12 Şubat 2025.
[16] KRATZ, Agata ve diğerleri. Azalan Yatırımlar Daha Yoğunlaşıyor. Avrupa’da Çin Doğrudan Yabancı Yatırımları: 2023 Güncellemesi, Rhodium Group & MERICS.
[17] SACKS, David. “Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi’ne Dahil Olan Ülkeler: Kimler Dahil, Kimler Dışarıda,” Dış İlişkiler Konseyi, 24 Mart 2021.
[18] CARYL, Christian. “Rusya ile Büyük Bir Anlaşma Felaket Olur,” Dış Politika, 20 Şubat 2025.
[19] MASTRO, Oriana Skylar. “Çin’in Kaos Ajanları. Pekin’in Büyüyen Ortaklıklarının Askeri Mantığı,” Dışişleri, 22 Ekim 2024.
[20] Aynı eser.
[21] Aynı eser.
[22] “Gangster’s Paradise” (Gangsterlerin Cenneti), The Economist, 1 Mart 2025.
[23] FRIEDMAN, Eli; LIN, Kevin, LIU; Rosa & SMITH, Ashley, Küresel Kapitalizmde Çin. Emperyalist Rekabete Karşı Uluslararası Dayanışma Oluşturmak, Chicago: Haymarket Books, 2024, s. 108-109.
[24] MAHBUBANI, Kishore. “Asya’nın Üçüncü Yolu. ASEAN Büyük Güçler Arasındaki Rekabetin Ortasında Nasıl Hayatta Kalıyor ve Gelişiyor,” Foreign Affairs, 28 Şubat 2023.
[25] Aynı eser.
[26] Aynı eser.
[27] GARAMONE, Jim, “DOD Raporu Çin’in Askeri Güç Oluşturma Çabalarını Ayrıntılı Olarak Anlatıyor,” ABD Savunma Bakanlığı, 19 Ekim 2023
[28] WEI, Kwan & TAN, Kevin. “Sızan ABD Donanması istihbaratına göre Çin, ABD’nin 200 katı hızda PLA savaş gemileri inşa etme kapasitesine sahip”, Business Insider, 14 Eylül 2023.
[29]LENDON, Bard & BRITZKY, Haley. “ABD, Çin’in savaş gemisi inşasına ayak uyduramıyor, diyor Donanma Bakanı”, CNN World, 22 Şubat 2023.
[30] Çin, PLA savaş gemileri inşa etme kapasitesine sahiptir.
[31] Rakibini Tanı, Kendini Tanı
[32] CAVE, Damien. “ABD, Çin’in saldırganlığını caydırmak için Hindistan ile savunma ortaklığı peşinde», The New York Times, 17 Ekim 2023.
[33]KARLIN, Mara. “Toplam Savaşın Geri Dönüşü. Kapsamlı Çatışmanın Yeni Dönemini Anlamak ve Hazırlanmak,” Foreign Affairs, 22 Ekim 2024.
[34] Liderlik görevi, s. 185
[35] NORTON, Ben. “ABD, İsrail müzakereleri sırasında Suudi Arabistan’a petrolü Çin yuanı yerine dolar cinsinden satması için baskı yapıyor”, Geopolitical Economy, 10 Ağustos 2023.
[36] LENİN, V.I. “Emperyalist Savaşı İç Savaşa Dönüştürün”, (1915), Sosyalizm ve Savaş, Socialist Appeal, Cilt III No. 21, 4 Nisan 1939, s. 3.
[37] ENGELS, Friedrich. “Julius Campe’ye Mektup,” Marx/Engels Toplu Eserleri, Cilt 38, Londra: Lawrence and Wishart, 1982, s.34.
[38] MARX, Karl. “Korumacılar, Serbest Ticaretçiler ve İşçi Sınıfı (1847), Marx/Engels Toplu Eserleri, Cilt 6, Londra: Lawrence and Wishart, 1976, s. 280-281.
[39] HILFERDING, Rudolf. Finans Sermayesi (1910), Londra: Routledge, 1981, s. 366.
[40] ENGELS, Friedrich. “Koruyucu Gümrük Tarifeleri veya Serbest Ticaret Sistemi” (1847), Marx/Engels Toplu Eserler, Cilt 6, Londra: Lawrence and Wishart, 1976, s. 96.
[41] MULDER, Nicholas. Ekonomik Silah: Modern Savaşın Bir Aracı Olarak Yaptırımların Yükselişi, New Haven: Yale University Press, 2022, s. 3.
[42] TROTSKY, Leon. “Bir Kez Daha: ILP.” Şubat 1936. https://www.marxists.org/archive/trotsky/1936/ xx/ilp.htm
[43] WEST, John (James Burnham). Savaş ve İşçiler, 1936.
[44] MISSE, Blanca. “Ukrayna’dan Filistin’e, Tutarlı Enternasyonalizmin Zorlukları,” Spectre Dergisi, 17 Eylül 2024.






