Anasayfa / Marxismo Vivo / Yeni Bir Emperyalist Odağın Yükselişi: ABD-Çin Çatışması

Yeni Bir Emperyalist Odağın Yükselişi: ABD-Çin Çatışması

Yeni Bir Emperyalist Odağın Yükselişi: ABD - Çin Çatışması

Çin’in 2008 küresel ekonomik krizine verdiği yanıt, onun yeni bir emperyalist güç olarak dünya sahnesine çıkışını tescilledi. O tarihten bu yana, küresel siyasetin merkezi ekseni haline gelen bu iki güç arasındaki çatışma; dünya ekonomik organizasyonunun gidişatını, küresel iş bölümünü ve devletler arası dengeleri kökten sarsmaktadır. Bu antagonizm, dünya siyasetinin merkezi ekseni haline gelmiştir.

Trump’ın başkanlığa gelmesi, tehditleri ve kabadayılıkları da dahil olmak üzere tüm ekstra-ekonomik önlemleriyle, ABD emperyalizminin gücünü değil, çöküşünü yansıtıyor.

BRI (Kuşak ve Yol Girişimi), enerji kaynakları ve hammaddelerin kontrolü ve ele geçirilmesi, özellikle yarı sömürge ülkelerdeki (‘Küresel Güney’) iç aşırı üretimden çıkma ve pazarların fethi, Çin tekellerinin genişlemesi ve emek yoğun Çin endüstrilerinin yurtdışına taşınması için bir araçtır.

Felipe Alegria – İspanya / Marxismo Vivo

Uluslararası İşçi Birliği – Dördüncü Enternasyonal (UİB-DE / LIT-CI) Yayını Marxismo Vivo 21. Sayısında ve Marxismo Vivo Türkçe Seçkisinde yayınlanmıştır.

Trump’ın yeni Dışişleri Bakanı Marco Rubio, göreve başlarken yaptığı açıklamada Çin’i “Amerika Birleşik Devletleri’nin şimdiye kadar karşılaştığı en tehlikeli ve en güçlü düşman” olarak tanımladı. Bu sert çıkış, aslında bir devlet politikasının sürekliliğini yansıtıyor. Nitekim iki yıl önce Biden’ın Dışişleri Bakanı Blinken, Çin’in “uluslararası düzeni yeniden şekillendirme niyetine ve bunu gerçekleştirecek ekonomik, diplomatik, askeri ve teknolojik güce sahip tek ülke” olduğunu vurgulayarak, bu ülkeyi uluslararası düzenin önündeki en ciddi uzun vadeli tehdit olarak ilan etmişti.

Bu açıklamalar, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana dünya hakimiyetini elinde tutan ABD emperyalizmi ile yükselen Çin emperyalizmi arasındaki antagonizmayı (uzlaşmaz çelişkiyi) açıkça kanıtlamaktadır. Günümüzde bu çatışmanın en canlı tezahürlerinden biri teknoloji alanında yaşanmaktadır. Çinli yapay zeka (AI) şirketi DeepSeek’in, dev Amerikan teknoloji tekellerinin stratejik planlarına meydan okuyarak ortaya çıkışı, bu tarihsel rekabetin dijital ve bilimsel cephesini temsil etmektedir

Çin’in 2008 küresel ekonomik krizine verdiği yanıt, onun yeni bir emperyalist güç olarak dünya sahnesine çıkışını tescilledi. O tarihten bu yana, küresel siyasetin merkezi ekseni haline gelen bu iki güç arasındaki çatışma; dünya ekonomik organizasyonunun gidişatını, küresel iş bölümünü ve devletler arası dengeleri kökten sarsmaktadır. Bu antagonizm, dünya siyasetinin merkezi ekseni haline gelmiştir.

Trump’ın yeniden ABD başkanlığına gelmesiyle birlikte, halihazırda krizde olan Dünya Düzeni daha da istikrarsızlaşmıştır. Bu yeni dönem; ticari, teknolojik ve jeopolitik çatışmaların keskinleşeceği, küresel silahlanma yarışının hız kazanacağı ve askeri çatışma risklerinin artacağı bir sürece işaret etmektedir. Bu yazıda, Çin Komünist Partisi (ÇKP) bürokrasisinin inisiyatif ve liderliğinde, Çin’in kapitalizmin restorasyon sürecine odaklanacağız. Ayrıca, ABD ile olan çatışmanın mevcut durumunu ve karmaşık bir iç senaryoda Trump’ın yeni gümrük vergisi dalgasıyla karşı karşıya olan Çin’in mevcut durumunu da gözden geçireceğiz.

Marxismo Vivo Yayında!

Çin’de Kapitalist Restorasyon

Bu süreç, başlangıçta ÇKP ile ABD emperyalizmi arasındaki konjonktürel bir uzlaşma zemininde yükseldi. Çin’in Vietnam’ı işgali gibi büyük jeopolitik kırılmalarla beslenen bu uzlaşma, Çin’in kapitalist restorasyonunda en büyük boyutuna ulaştı ve dünya ekonomisinin yeniden düzenlenmesi sürecini başlattı. Böylece Çin’in “dünyanın fabrikası” haline geldiği küreselleşme dalgasını doğurdu. Ancak 2008’deki “Büyük Durgunluk”, bu küreselleşme modelini krize soktu. Çin kapitalizminin büyük bir tepki vermesine neden olan muazzam bir kriz yarattı. Bu tepki, Çin’in ABD ile rekabet eden yeni bir emperyalist güç olarak ortaya çıkmasıyla sonuçlandı.

Çin’deki kapitalist restorasyon süreci; bu sürecin en büyük destekçisi ve yararlanıcısı olan, Maocu bürokrasinin partisi ve diktatörlüğün belkemiği hâline gelen ÇKP’den bağımsız düşünülemez. ÇKP’nin bugün toplum üzerindeki ezici ağırlığı; 1949 Devrimi’ni gasp ederek altmış yılı aşkın bir süredir her şeye gücü yeten bürokratik bir kast olarak sınıfın üstüne yükselmiş olmasından kaynaklanmaktadır

Çin’e akan devasa yabancı sermaye hacmi, yalnızca ekonomik teşviklerin bir sonucu değildir. Bu yatırımlar; süper sömürülen, haklarından mahrum bırakılmış işçi sınıfından elde edilecek kârları demir yumrukla garanti eden kapitalist bürokratik diktatörlük olmasaydı, muhtemelen hiç gelmezdi. ÇKP, sermaye için sadece altyapı, ucuz tedarik ve pazar sağlamakla kalmamış; aynı zamanda mülksüzleştirilen kitlelerin sesini bastıran bir bekçi görevi görmüştür.

Çin diktatörlüğü, restorasyon sürecini edilgen bir şekilde izlememiş, aksine özerk bir kapitalist birikimi aktif olarak teşvik etmiştir. ÇKP, bu süreci Çin kapitalizminin kalbi olmak için kullanmış; doğrudan yabancı yatırımların (FDI) ateşinde serpilerek ortaya çıkan yeni özel burjuvazi ile organik bir “holding” oluşturmuştur. Bu yapı, devlet gücü ile sermaye birikiminin eşi benzeri görülmemiş bir sentezidir.

Deng Xiaoping önderliğindeki Mao-Stalinist bürokrasi, SSCB’deki benzerlerinin aksine parçalanıp dağılmadı. Birliğini koruyarak restorasyon sürecini bizzat yönetti ve kontrol etti. Deng’in meşhur “nehri geçerken suyun altındaki taşları hissederek” ilkesiyle sembolleşen bu aşamalı tempo, rejimin siyasi bağımsızlığını ve parti-devlet tekelini her ne pahasına olursa olsun koruma iradesinin sonucuydu.

Çin’de kapitalizmi yeniden tesis etme kararı, Gorbaçov’un SSCB’deki hamlelerinden birkaç yıl önce, sözde “Kültür Devrimi”nden (1966-1976) zaferle çıkan bürokratik aygıtın bilinçli tercihiydi. Süreç, başlangıçta Mao’nun “Büyük Atılım”ın felaketle sonuçlanan etkilerinden sonra kaybettiği otoriteyi geri kazanmak için başlattığı bir bürokratik klik mücadelesi olarak doğdu. Ancak Kültür Devrimi, Maoist aygıtın ordunun öncülüğünde gerçekleştirdiği kanlı bir karşı-devrimle sonuçlandı. Bu karşı-devrim sürecinde; kontrolden çıkan gençlik hareketleri ve işçi isyanları “kan ve ateşle” bastırıldı. Bu şiddet dalgası, bürokrasiye restorasyon sürecini pürüzsüzce yönetecek o “mezarlık sessizliğini” sağlayan asıl kırılma anıydı.

Marksizm Şimdi! 1. Sayı Duyuru - Geniş

Deng’in “Reform ve Açılım” (1978) politikasından Tiananmen Katliamı’na (1989)

Kapitalist restorasyon, Deng’in Washington ziyaretiyle aynı zamana denk gelen 1978-1979 yıllarında başladı. “Reform ve Açılım”ın ilk odak noktası, Çin nüfusunun ezici çoğunluğunun (%80) yaşadığı kırsal kesimdi. Komünler ve kollektif çiftlikler kaldırıldı ve “aile sorumluluk sistemi” getirildi. Kolektifleştirmenin kaldırılması çok hızlı ilerledi ve reform, yüksek tahıl fiyatları, krediler ve teknik gelişmelerin de yardımıyla şaşırtıcı bir başarı elde etti.

Dekolektifleşmenin tamamlayıcısı, kıyı bölgelerinde yoğunlaşan tarım dışı “Kasaba ve Köy İşletmeleri” (TVE) idi. İlk on yılda, bunlar kapitalist birikimin ana motoru oldular. 28 milyon işçi istihdam eden (1978) bu işletmeler, 1993 yılında 125 milyon işçi istihdam etmeye ve GSYİH’nın %25’ini üretmeye başladı. Daha sonra, Tiananmen katliamından (1989) sonra kapitalist restorasyon hızlandığında, öncelik kıyı şehirlerine kaydı ve TVE’ler açık bir krize girdi.

1992’den sonra, restorasyonist ivmenin hızlanmasıyla birlikte kırsal alanlar ciddi şekilde ihmal edildi ve bu da köylülerin toplu halde göç etmesine neden olan ciddi bir krize yol açtı. Bu arada hükümet, arazi kullanım haklarının alım satımını, arazilerin yoğunlaşmasını, yerel yönetimler tarafından arazilerin gasp edilmesini ve tarım burjuvazisinin oluşmasını teşvik etti. Kırsal kesimde restorasyonist önlemler, 200 milyon köylüyü “özgürleştirmek” ve onları göçmen işçi (nonmigong) olarak şehirlere taşınmaya zorlamak için gerekli bir parçaydı. Bu köylü göçmenler, fabrika-baraka rejiminde, çok düşük ücretlerle, güvencesiz işlerde çalışmaya başladılar; şehirde ikamet kaydı (hukou) olmadığı için emeklilik, sağlık sigortası veya çocukları için temel eğitim haklarından mahrum kaldılar. Bu apartheid, onları miras aldıkları kırsal kimlikleriyle ikinci sınıf vatandaşlara dönüştürdü.

Son 40 yılda Çin’in ekonomik mucizesinin en büyük sırrı, Çin işçi sınıfının önemli bir bölümünü oluşturan bu göçmen işçilerden elde edilen artı değerde yatmaktadır.


“Reform ve Açılım” paketi ayrıca, yabancı yatırımları çekmek amacıyla Shenzhen dahil olmak üzere dört “Özel Ekonomik Bölge” (SEZ) oluşturdu. 1984’ten itibaren ÇKP, bu kez yerel yönetimlerle iş birliği içinde, yabancı sermayenin 14 benzer ayrıcalıklı kıyı kentine erişimini kolaylaştırdı.

Bu aşama, Çin’in yeni sanayi dallarının (ICT, “bilgi ve iletişim teknolojileri”) Asya üretim zincirlerine entegrasyonunun ilerlemesine yanıt verdi; bu entegrasyon, “Asya Kaplanları” ve Japonya’nın yatırımlarıyla desteklenen ihracat odaklıydı. Tüketim mallarının fiyat liberalleşmesi devam etti ve bu da sosyal eşitsizliğin keskin bir artışıyla ve yaygın yolsuzlukla birleşerek, enflasyonun hızla artmasına (1988’de %21) neden oldu.
Bu temeller üzerinde, öğrenciler tarafından yönetilen ve Tiananmen Meydanı’nı merkezine alan, ülke geneline yayılan, özgürlük, yolsuzluğun sona ermesi ve sosyal adalet talep eden halk ayaklanması gelişti. 4 Haziran 1989’da, hareketin genişlemesi ve işçi kesimlerinin artan katılımı karşısında, hareketin gelişiminin ÇKP diktatörlüğünü sorgulamaya yol açacağının farkında olan ordu, ayaklanmayı kanlı bir şekilde bastırdı ve vahşi bir baskı uyguladı.

Yeni Bir Emperyalist Odağın Yükselişi: ABD-Çin Çatışması

Tiananmen’den sonra, kapitalist restorasyon büyük bir hızla ilerledi

Tiananmen katliamının ardından, restorasyon süreci kısa bir fetret dönemine (interregnum) girdi. Bu süreçte ÇKP, restorasyonun hızı, izlenecek yöntemler ve partinin diktatörlük tekelinin en iyi nasıl korunacağı konusundaki iç bölünmeler nedeniyle felç olmuştu. Ancak bu belirsizlik, 88 yaşındaki Deng Xiaoping’in 1992 Şubat’ında gerçekleştirdiği meşhur “Güney Gezisi” ile sona erdi. Deng’in bu hamlesi, ÇKP içindeki farklı fraksiyonları birleştiren ve tarihe “Büyük Uzlaşma” olarak geçen mutabakatın yolunu açtı. Deng’in liderliğinde parti kurmayları şu konuda kesin bir karara vardılar: Tiananmen’den sonra artık geri dönüş yoktu. Bu uzlaşma, siyasi baskı ile dizginlenmiş bir toplumda kapitalist restorasyonun tam gaz devam edeceğinin en üst düzey ilanıydı.


“Küçük ve orta ölçekli” devlet işletmeleri (SOE’ler) özelleştirildi ve eyalet ve yerel bürokratların, onların yandaşlarının ve eski yöneticilerinin eline geçti. Büyük SOE’ler köklü bir yeniden yapılandırmaya tabi tutuldu: sermayelerinin bir kısmı halka açıldı; 30 ila 40 milyon işçi (%60) işten çıkarıldı ve kalanlar ise büyük bir işgücü gerilemesi yaşadı. Aynı zamanda, yabancı sermayenin gelişi en iyi beklentileri aştı.

DTÖ’ye katıldıktan sonraki sıçrama (2001)

Çin’in 2001 yılında DTÖ’ye girmesi, liberalleşme önlemlerini hızlandırdı, yabancı yatırım koşullarını iyileştirdi, Çin pazarına birçok kapı açtı ve ihracata güçlü bir ivme kazandırdı. Bu, bu kez ABD ve diğer büyük emperyalist ülkeler öncülüğünde yabancı yatırımlarda güçlü bir artış anlamına geliyordu. 2009 yılında, küresel yatırımların %27’si Çin’e yönelmişti.


Batı çokuluslu şirketleri, doğrudan yatırım ve alt yüklenicilik yoluyla Çin’i bileşen üretimi ve son montaj için yoğun bir şekilde kullanmaya başladı, bu da kendi ülkelerinde genel bir endüstriyel yer değiştirmeye neden oldu. Aynı zamanda, Amerikan burjuvazisi kendi ülkelerinde (ve bu durum tüm dünyaya yayıldı) ücretlerde ve çalışma koşullarında yoğun bir düşüşe neden oldu. İşte, kısaca, “Chimerica”nın özü budur. Bu süreçte, sadece yirmi yıl içinde Çin, 2011 yılında ABD’yi geçerek dünyanın en büyük üretim gücü haline geldi ve “dünyanın fabrikası” oldu.


Çin burjuvazisi, yabancı yatırımlarla kurulan fabrikaların tedarik zincirlerine entegre olarak, devasa altyapı çalışmaları ve ülkenin kitlesel kentleşmesi yoluyla, büyük ihracatlarla ortaya çıktı ve güçlendi. Bunu, üretim süreçlerinin belirli aşamalarında güçlenerek ve Çin’in devasa kırsal pazarını sömürerek başardı. Çin’in kendi geri kalmışlığı, paradoksal bir şekilde, tüm gelişme aşamalarını atlamasına olanak sağladı. Böylece, telekomünikasyon alanında yüksek teknolojinin benimsenmesi, gelişmiş kapitalist ülkelerin her aşamasından geçerek değil, neredeyse aynı anda ülke çapında fiber optik kabloların döşenmesiyle gerçekleşti. Çin’in teknolojik ve ticari açıdan lider olduğu elektrikli araçlar veya güneş panelleri için de benzer bir şey söylenebilir.


Güçlü özel oligopolilerin ortaya çıkmasıyla birlikte, özerk kapitalist birikim süreci, kredi sistemini, enerji ve temel endüstrileri elinde tutan ve altyapıları geliştiren devlet tarafından büyük ölçüde desteklenmiştir. Devlet, nihai tüketim malları sektörlerinde yoğunlaşan özel oligopolilere krediler, yardımlar, hisse senetleri, ucuz enerji ve üretim malları ve ayrıca dostane vergilendirme sağlamıştır. Aynı zamanda, Batı’nın yarı köle işgücüne ve büyüyen Çin pazarına erişim karşılığında, ortak girişimler yoluyla Batı teknolojisinin transferini zorlamıştır.


Restorasyon sürecinin kontrolü, devletin on yıllardır GSYİH’nın %40’ını yatırım oranları olarak korumasına (bunun sonucunda nüfusun tüketiminin azalmasına) ve özellikle Xi Jinping’in göreve gelmesinden bu yana yurtdışında güçlü bir yatırım hamlesi başlatmasına olanak sağlamıştır. GSYİH’ye gelince, Ulusal İstatistik Bürosu’na göre, 1980 ile 2014 yılları arasında ortalama %9,5’lik bir büyüme oranı sergilemiştir. Ancak o tarihten bu yana bu oran düşüş eğilimindedir: 2017’de %6,9 olan oran, 2024’te %5’e gerilemiş ve 2025 için %4-5 olarak tahmin edilmektedir.

Devlet ve özel sermaye arasındaki iç içe geçmişlik

Çin kapitalizmi, devlet ve özel sermayenin birleşimiyle karakterize edilir. Büyük özel şirketler (İnternet, yüksek teknoloji, elektrikli otomobiller, telekomünikasyon, elektro-elektronik, ilaç, robotik…) devletten büyük miktarda finansman ve sözleşmelerden yararlanır ve bu da onların yurtdışına açılmalarında önemli bir rol oynar. Büyük kamu iktisadi teşebbüsleri ve devlet bankaları özel sermaye katılımına sahiptir ve Çin borsalarında işlem görmektedir; bunların çoğu Hong Kong borsasında ve önemli bir kısmı da yabancı borsalarda işlem görmektedir. Büyük özel ve devlet şirketleri birlikte büyük konsorsiyumlar oluşturmaktadır.

2017 resmi verilerine göre, özel sektör GSYİH’nın %60’ından fazlasına katkıda bulunmuş ve sabit sermaye yatırımları ile yabancı yatırımlarda da aynı oranı korumuştur. Yüksek teknoloji şirketlerinin %70’inden fazlasını, kentsel istihdamın %80’inden fazlasını ve yeni işlerin %90’ından fazlasını oluşturmuştur.

Ekim 2020’de, pandeminin en yoğun olduğu dönemde Çin’in süper zenginleri, Almanya’nın GSYİH’sinden daha fazla olan 4 trilyon dolarlık bir servete ulaştı. Jack Ma’nın ailesi (Alipay), Rusya ekonomisi büyüklüğünde bir servetle bu ürkütücü listenin başında yer aldı. Şangay’ın teknoloji borsası Star Market (Çin’in Nasdaq’ı), bu dönemde Tiktok’un sahibi ve e-ticaret platformu Pinduoduo’nun kurucusu da dahil olmak üzere 13 yeni milyarder “yaratmıştı”.

Çin emperyalist hamlesi

Lenin, Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması (1916) adlı eserinde, Almanya’nın emperyalist bir güç olarak ortaya çıkışını, 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başındaki büyük ekonomik krize Alman kapitalizminin verdiği tepkiyle ilişkilendirdi. Benzer şekilde, Çin’in 2007-2008 yıllarındaki büyük resesyona verdiği tepki (bu resesyon, Çin’in ihracatını kesintiye uğrattı ve sermayenin büyük ölçüde değer kaybetmesine neden oldu), Çin’in emperyalist hamlesini tetikledi. Bu hamle, Çin’deki oligopolilerin gücünü korumak ve genişletmek ve rejimin kendi siyasi bağımsızlığını sürdürmek için bir yoldu.

Maocu bürokrasi, kredi mekanizmasını zorlayarak yatırımı GSYİH’nin %45’ine çıkardı ve Xi Jinping (2012) ile kesin hatlarını belirleyen bir “kalkınma modeli değişikliği” önerdi.

D. Harvey, Marx, Capital and the Madness of Economic Reason (2017) adlı kitabında şöyle diyor: “2007 yılında bir kilometre bile yüksek hızlı tren yolu yoktu, 2015 yılında ise 20.000 kilometre var (…) 1900 ile 1999 yılları arasında ABD 4,5 milyon ton çimento tüketti. 2011 ile 2013 yılları arasında Çin 6,5 milyon ton tüketti. İki yıl içinde Çinliler, ABD’nin bir yüzyılda tükettiğinden daha fazla çimento tüketti (…) Son yıllarda, dünya çelik üretiminin ve tüketiminin yarısından fazlası Çin’de gerçekleşti.” Tüm bunlar, 2011 yılında Çin’in GSYİH’sını küresel olarak ikinci sıraya yerleştirdi.

Bu yıllarda, büyük altyapı yatırımlarının yanı sıra, gayrimenkul sektörü GSYİH’nin %9’undan (2000) %21’ine (2020) sıçradı. Çelik ve çimento gibi sektörlerde aşırı yatırımlar öne çıkarken, imalat, telekomünikasyon ve yüksek teknoloji sektörleri geride kaldı ve ülkenin kâr oranı ve verimliliği düştü.

Cevap, iki bileşenden oluşan bir paketti: ilki, Xi tarafından 2015 yılında başlatılan “Made in China 2025” programıydı. Bu program, 5G, Yapay Zeka (AI) veya yarı iletkenler (çipler) gibi 10 öncelikli sektör ve kilit teknolojiyi belirledi. Program, “ulusal şampiyonları”, yani iç pazardaki hakimiyetini koruyarak küresel üstünlüğünü pekiştirmek için Çinli tekellerini destekledi.

Daha sonra, yeni teknolojiler için küresel standartlar belirlemeyi amaçlayan “Çin Standartları 2035” programı geldi. İkinci bileşen ise ihracattı. O zamana kadar mal ihracatı hızla artmışken, Xi Jinping ile birlikte sermaye ihracatı da baş döndürücü bir hızla yükseldi. 1990 yılında, Çin sermaye ihracatçıları sıralamasında 16. sıradaydı. 2010 yılında 4. sırada, 2018 yılında ise 2. sırada yer aldı. 2019 yılında doğrudan yabancı yatırımları 117 milyar ABD doları iken, ABD’nin doğrudan yabancı yatırımları 125 milyar ABD dolarıydı. 2020 yılında Çin’in dış yatırımları, yabancı yatırımları aştı.

Çin’in yurtdışına açılımını özetleyen formül, 2013 yılında başlatılan ve Xi tarafından Çin emperyalist genişlemesinin ana mekanizmasına dönüştürülen BRI (Kuşak ve Yol Girişimi) idi. BRI (Kuşak ve Yol Girişimi), enerji kaynakları ve hammaddelerin kontrolü ve ele geçirilmesi, özellikle yarı sömürge ülkelerdeki (“Küresel Güney”) iç aşırı üretimden çıkma ve pazarların fethi, Çin tekellerinin genişlemesi ve emek yoğun Çin endüstrilerinin yurtdışına taşınması için bir araçtır. BRI’nin (Kuşak ve Yol Girişimi) “doğal” bir uzantısı olarak, Çin’in bölgenin ana ticaret ortağı haline gelmesiyle bağlantılı olarak Latin Amerika’da büyük yatırımlar yapılmaktadır.

Son birkaç yıldır, Çin emperyalizmi, devletle el ele vererek, Asya ve Afrika pazarlarına büyük yatırımlar yaptı ve bu pazarlarda en büyük alacaklı (ve küresel ölçekte ikinci) konumuna geldi. Orta Asya ve enerji kaynaklarını göz önünde bulundurarak Rusya ile yoğun ilişkilerini güçlendirdi. Orta Doğu’ya güçlü bir giriş yaptı ve bu bölgenin ana ticaret ortağı konumuna geldi. Afrika’da geleneksel güçleri (Fransa, İngiltere, ABD) yerinden etmiştir. Bunun kesin bir ifadesi, 50’den fazla Afrika ülkesinin devlet ve hükümet başkanlarının katılımıyla Pekin’de (Eylül 2024) düzenlenen Çin-Afrika İşbirliği Forumu’dur.

Çin, Latin Amerika’nın (21 ülkenin BRI’ye katıldığı) ilk ticaret ortağı haline gelmiştir ve ABD’den sonra bölgeye en fazla sermaye ihraç eden ikinci ülke konumundadır. Örnekler arasında Brezilya’daki BYD elektrikli otomobil (EV) fabrikası, CATL’nin (dünyanın önde gelen pil üreticisi) Uyuni tuz düzlüklerinden lityum çıkarmak için Bolivya’da yaptığı yatırım ve Chancay (Peru) ve Ensenada (Meksika) limanlarının inşası sayılabilir.

Çin tekelleri, BRI’yi (Kuşak ve Yol Girişimi) öncü olarak, kaynaklar, pazarlar ve “etki alanları” için küresel mücadelede belirgin bir şekilde saldırgan güçler haline gelmiştir. Çin’in dikkat çekici ve giderek artan askeri güçlenmesi, özellikle Güney Çin Denizi’ndeki deniz gücü, bu hareketin bir parçasıdır. Küreselleşmeyi (Chimerica ile birlikte) ve o zamana kadar ABD’nin mutlak ve tartışmasız hakimiyetini sürdürdüğü Dünya Düzenini krize sokan, Çin’in emperyalist dürtüsüydü.

Günümüzde Çin-ABD çatışması

Trump’ın göreve başlamasından kısa bir süre sonra, büyük Amerikan teknoloji şirketleri Beyaz Saray’da 500 milyar dolarlık devasa bir yatırım duyurdu. Amaç: Teknolojik süper kârların dünya çapında elde edilmesi ve Amerikan küresel hegemonyasının sürdürülmesi için gerekli olan yapay zeka alanındaki Amerikan tekelini güvence altına almak. Birkaç gün sonra ortaya çıkan Çin yapay zeka sohbet odası DeepSeek, bu planları sorguladı ve yapay zeka alanındaki Amerikan üstünlüğü ile Çin’in bu hayati alanda oynayacağı rol hakkında şüpheler uyandırdı.


ABD, Çin’in üretim verimliliğini açıkça aşan genel üretim verimliliği ve buna ek olarak küresel finansal (ve tabii ki jeopolitik ve askeri) hakimiyeti sayesinde dünya ekonomisinde hegemonyasını sürdürmeye devam ediyor. ABD, nihai tüketim malları (dijital endüstri, ileri teknoloji elektro-elektronik, ilaç ve havacılık) alanında lider güç olmaya devam ediyor. Ancak Çin, bu alanda dünya pazarının %12,24’üne ulaşmış durumda ve aynı zamanda dünyanın en büyük üretim araçları üreticisi (2023’te %30,83). Çin, açık ara “dünyanın imalat süper gücü” olup, 2024 yılı sonunda GSYİH satın alma gücü paritesi (PPP) açısından dünyanın önde gelen ekonomisiydi ve cari dolar bazında ABD’den sonra ikinci sıradaydı.


DeepSeek’in ortaya çıkmasından sadece birkaç gün önce, ABD ajansı Bloomberg, Çin’in elektrikli otomobiller (EV), insansız hava araçları, güneş panelleri ve hızlı trenler konusunda dünya lideri olduğunu ve robotlar ve ilaçlar konusunda da dünya lideri olmak için yarıştığını belirtti. Çin’in C919 ticari uçağı, Asya’da Boeing ve Airbus ile rekabet halindedir. Tüm bunlar büyük önem taşıyorsa, yarı iletkenler (şu anda Amerikan şirketi NVIDIA’nın elinde) ve yapay zeka alanındaki liderlik mücadelesi daha da önemlidir, çünkü Çin bu alanda ABD’yi geçerse, muazzam sonuçları olan bir sarsıntı dalgası ortaya çıkabilir.


Çin, finans alanında ABD emperyalizminin açıkça gerisinde kalmaktadır. ABD, bankacılık sistemi, uluslararası finans kurumları (IMF, WB) ve doların evrensel para birimi olarak oynadığı rol ile büyük bir finansal süper güçtür. Ancak Çin, dış yatırımlarıyla paralel olarak küresel bir finansal güç haline gelmek için yoğun çaba sarf etmektedir. Bu alanda, Çin’in liderliğindeki BRICS+ grubu, ABD’nin hakimiyetine alternatif olacak bir finansal ve parasal yapı oluşturmak için adımlar atmayı hedeflemektedir.


Trump’ın başkanlığa gelmesi, tehditleri ve kabadayılıkları da dahil olmak üzere tüm ekstra-ekonomik önlemleriyle, ABD emperyalizminin gücünü değil, çöküşünü yansıtıyor. İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden bu yana, tartışmasız bir egemen güç olarak ortaya çıkan ABD, yüksek üretkenliği ve finansal hakimiyetine dayanan ezici ekonomik hegemonyasını dayatmak için kural olarak ekonomi dışı önlemlere başvurmadı, yani “yumuşak gücü”ne güvendi. Bu sürecin doruk noktası (ve son aşaması), ünlü “Washington Konsensüsü” ve sermaye ve malların tam serbest dolaşımı ile neoliberal Küreselleşme idi. Tabii ki, bu sürecin arka planında her zaman devasa silah cephaneliği, dünyadaki 700’den fazla üssü ve seçici müdahaleleri ile ABD ordusu vardı.


Bu genel durum değişmekte ve bugün Trump’ın ikinci döneminde, “gümrük vergisi savaşı” ve provokasyonlar da dahil olmak üzere diğer ekstra-ekonomik önlemleriyle birlikte, iflasını yüksek sesle ortaya koymaktadır. Trump’ın yeni modeli, kilit sektörlerde ABD’nin ekonomik üstünlüğünün bozulduğunu ifade etmekte ve genel olarak, özellikle Çin’in yükselişi karşısında ABD’nin küresel etkisinin kaybını yansıtmaktadır. Trump, kaybedilen hakimiyeti yeniden tesis etmek için, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan ve SSCB’nin çöküşünden sonra yenilenen Dünya Düzeni’nin sarsılmış temellerini açıkça sorgulamak pahasına, ekonomi dışı önlemlere başvurmaktadır.


ABD ile Çin arasındaki anlaşmazlık giderek daha keskin bir hal alıyor ve alacak. Her şey, Trump’ın teknoloji ambargosunu sürdürmenin yanı sıra, diğer ülkelerde de yankıları olacak Çin ihracatına karşı büyük bir gümrük vergisi savaşının başlangıcında olduğunu gösteriyor. Çin’in üretim süper gücü olarak gücü, ihracata bağımlılığı ve mevcut aşırı üretimi nedeniyle, genel bir gümrük vergisi saldırısı karşısında zayıflığıdır. Benzer şekilde, ABD ekonomisi de Çin ithalatına büyük ölçüde bağımlıdır ve bunların kapatılması ciddi sonuçlar doğurabilir.


Çin, ABD’nin saldırısı karşısında, özellikle Küresel Güney’e yönelik dış genişlemesini yoğunlaştıracaktır. Ve bunu, ABD’n ‘da Çin’in kazandığı etki alanlarını geri kazanmaya çalışması, ittifaklar kurmasını engellemesi ve AUKUS gibi bölgesel bir askeri kuşatma uygulaması karşısında yapmak zorunda kalacaktır.


Gerçekte, ekonomik unsurlar (teknolojik ve ticari) ile jeopolitik meseleleri ve ilgili ülkelerin iç durumlarını bir araya getiren benzeri görülmemiş bir sürecin ortasındayız. Bu sürecin sonucu, bu birleşime ve zaman içindeki etkilerine bağlı olacaktır. Her şeyin sınanacağı bir süreç. Daha önce askeri çatışmaların riskinin arttığından bahsetmiştik. Aslında bu olasılık tek başına değil, önümüzdeki yıllarda çatışmanın genel gidişatına bağlıdır. Sizin durumunuzda, en olası sıcak nokta Tayvan Boğazı ve Güney Çin Denizi’dir. ABD deniz kuvvetleri komutanı Amiral Lisa Franchetti, Eylül 2024’te Kızıl Deniz ve Karadeniz’deki deniz çatışmalarının “Çin’in Tayvan’a saldırısına hazırlık” açısından kendilerine büyük yardımcı olduğunu belirtirken bu noktaya işaret etmişti: “2027’ye çok odaklanmış durumdayım.”

Çin’in zorlu ekonomik durumu

COVID salgınının sona ermesinden bu yana, Çin ekonomisi toparlanamadı. On yıllar öncesine kıyasla büyümede yavaşlama var ve deflasyonist eğilimler gözleniyor. Bunun nedeni, elektrikli otomobillerde olduğu gibi, mevcut aşırı üretimden kaynaklanan üreticiler arasındaki fiyat savaşı ve toparlanamayan tüketimdir. Gençler arasında işsizlik oranı %20’ye ulaşmış durumda, bu da onların beklentilerini gölgeliyor ve zaten kötü olan çalışma koşullarını daha da ağırlaştırıyor. Yerel yönetimler, gayrimenkul balonunun patlamasından (Evergrande iflası, 2021) kaynaklanan çok ciddi bir mali krizle boğuşuyor. Bu kriz, yerel yönetimleri ana kaynakları olan arazi satışından mahrum bırakmış ve büyük bir borç yükü altında bırakmıştır. Bazı yerlerde yerel yönetimler, çalışanlarına ve yüklenicilerine maaşlarını bile ödeyememektedir.

Gayrimenkul krizi çözülmekten çok uzak. Devlet yatırımları krizi sadece hafifletmiş ve aynı durum, tamamlanmamış binaları bitirmek için fonların onaylanması gibi son önlemlerle şu anda da geçerli. Konut fiyatları ve işlemleri düşmeye devam ediyor; Şubat 2025’te Shenzhen yetkilileri Vanke Real Estate’i kurtardı ve borçlarını ödeyemeyen en az bir düzine geliştirici tasfiye dilekçeleriyle karşı karşıya. Bu krizin Çin ekonomisi üzerindeki etkisi son derece iç karartıcıdır.

Tüm bunlar, Trump’ın ihracata büyük ölçüde bağımlı bir ekonomiye karşı yeniden başlattığı gümrük vergisi saldırısı (ve teknolojik ambargo) ortamında, durgunlukla karakterize edilen ve gümrük vergisi savaşının daha da kötüleştirebileceği bir dünya durumunda yaşanıyor.


Çin yönetimindeki önde gelen ekonomistler, 1990’larda Japonya’yı ciddi şekilde etkileyen derin bir bilanço durgunluğuna girmenin tehlikesine karşı uyarıda bulunuyorlar. Önerileri, özel sektörü canlandırmak ve tüketimi canlandırmak için 2008’deki gibi devasa bir kamu harcamaları paketi başlatmak (ancak mevcut kamu borcunun GSYİH’nin %100’ü olması pek de iyi bir şey değil). Aynı şekilde ve 2008’den daha da fazla gerekçeyle, dış genişlemeye yeni bir ivme kazandırmayı öneriyorlar. Onlar, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından uygulanan Amerikan Marshall Planı’nın Çin’deki karşılığı olacak Küresel Güney için Yeşil Kalkınma Programı’ndan bahsediyorlar. Bu plan, iç pazarın yeni enerjiler, özellikle de elektrikli otomobiller (EV) ile bağlantılı aşırı üretimi absorbe edememesi gerçeğine yanıt veriyor. Öte yandan, Küresel Güney’e odaklanmak, ABD ve AB’nin ticaret engellerini aşmaya ve etki alanlarını pekiştirmeye hizmet edecektir.


Xi’nin Çin’deki durumla ilgili zorlukları ve korkuları, bazı bakanlar ve üst düzey askeri yetkililer de dahil olmak üzere üst düzey iş adamları ve devlet yetkililerini etkileyen yolsuzlukla mücadele kampanyasında dolaylı olarak yansıtılıyor. Onun endişelerinin bir göstergesi, ÇKP gazetesi Qiushi’de 2023 tarihli konuşmalarından birinin yeniden yayınlanmasıdır. Bu konuşmada Xi, “En ufak bir hata, küçük tehlikelerin ciddi tehditlere dönüşmesine, yerel risklerin yaygınlaşmasına ve sosyo-ekonomik risklerin siyasi risklere dönüşmesine neden olan kelebek etkisi yaratabilir” demiştir.


Xi’nin bu sözleri, ekonomik-sosyal durumun ciddi şekilde kötüleşmesinden duyulan korkuyu ve bunun da özgür sendikal örgütlenmeye karşı bir baskı aracı olan resmi merkezi “sendika”yı aşarak Çin işçi sınıfının sahneye çıkmasına neden olacağını yansıtıyor.

Çinli işçilerin durumu

Şimdiye kadar, 2022 sonunda göçmen işçiler ve üniversite öğrencileri tarafından yürütülen, Covid-Zero politikasının acımasız ve aşağılayıcı uygulamasını protesto eden eylemler, Tiananmen’in yenilgisinden (1989) bu yana en önemli eylemler olmuştur. Bu eylemlerde, vahşi karantinanın sona erdirilmesi talep edilmiş, baskıcı politikaya karşı çıkılmış ve demokratik özgürlükler talep edilmiştir. Ardından, Wuhan ve diğer şehirlerde emekliler, sağlık yardımlarındaki kesintilere karşı büyük çaplı eylemler düzenlemiştir. Uygurların da dahil olduğu Sincan Özerk Bölgesi veya Tibet gibi ülkenin ezilen uluslarının mücadeleleri de dikkate alınmalıdır.

2024 yılında gerçekleşen hareketlenmeler, çoğunlukla inşaat sektöründe ve çelik üretiminde, ücret gecikmeleri ve bazı durumlarda işyerlerinin taşınması ve işten çıkarmalar nedeniyle gerçekleşen bir dizi fabrika greviyle sınırlı kaldı. Çin İşçi Bülteni’ne (CLB) göre, büyük şirketleri etkilemeyen 1508 grev gerçekleşti.

Çalışma koşulları ile ilgili olarak, Hong Kong gazetesi South China Morning Post (SCMP), internet ve teknoloji şirketleri arasında yaygın olan ve iş mevzuatı tarafından yasaklanmış olmasına rağmen, haftada 6 gün sabah 9’dan akşam 9’a kadar süren çalışma saatlerini içeren, bilinen 996 rejiminin yaygın olarak uygulandığını bildirmiştir. Mart 2019’da bu çalışma rejimine karşı protestolar düzenlendiğinde, Alibaba’nın patronu Jack Ma, “996 sistemi bir nimettir (…) Alibaba’ya gelirseniz, günde 12 saat çalışmaya hazır olmalısınız, yoksa neden geliyorsunuz?” demiştir.

SCMP ayrıca, Bahia (Brezilya) şehrinde BYD fabrikasının inşaatında çalışan 163 Çinli inşaat işçisinin yarı köle rejiminde çalıştığına dair son skandalı da haber yaptı: “uzun çalışma saatleri, şiltesiz yataklar, düzinelerce işçinin ortak kullandığı tuvaletler”, haftalık izin günü yok ve bu durumda pasaportları da alıkonulmuş. SCMP, bu durumun, yasal olarak tanınan hakların sistematik olarak ihlal edildiği (günde 8 saat, haftada 44 saat çalışma, haftada bir gün dinlenme) bu sektördeki işçilerin Çin’de yaşadıklarına benzer olduğunu ortaya çıkardı. Aynı derecede acımasız olan bir başka örnek de, yine kırsal kesimden gelen göçmen işçilerin çalıştığı ultra hızlı moda markası Shein’dir. Guangzhou’nun Panyu bölgesi, yaklaşık 5.000 fabrika ve atölye ile “Shein’in köyü” olarak bilinir. Panyu’daki işçilerin çoğu ayda sadece bir gün izin yapar, haftada 75 saat çalışır (günde 10, 11 veya 12 saat, pazar günleri üç saat daha az) ve parça başı ücret alır.

Marxismo Vivo İndir, Oku!

Notlar:

1. Büyük Atılım: Mao tarafından 1958-1962 yılları arasında kırsal kesimde uygulanan; köylülerin zorla kolektifleştirilmesine, kırsal komünlerin kurulmasına ve çelik üretiminin artırılmasına dayanan plan. Plan başarısız olmuş ve milyonlarca insanın ölümüne yol açan büyük bir kıtlık yaşanmıştır.


2. AYALA, Ricardo: “Çin’in bankacılık sistemi ve Trump’ın ticaret savaşı,” 24 Temmuz 201… — Litci.org.


3. Kamu şirketleri: Özel şirketlere (POE, Özel Sektör Şirketleri) göre çok daha düşük kâr oranlarına sahip kamu şirketleri aracılığıyla.


4. Çin rejimi tartışması: Çin rejiminin “günümüzün sosyalizmi” olduğunu veya Çin’de kapitalizm değil, “kapitalizm ile sosyalizm arasında geçiş aşamasında olan bir rejim” bulunduğunu savunanlarla polemik için: Ricardo Ayala ve Felipe Alegría, “Çin: Kapitalist bir rejim, ‘günümüzün sosyalizmi’ mi yoksa ‘ara’ bir sosyal rejim mi?”, 14 Aralık 2021, litci.org.


5. REN, Daniel: “Jack Ma, Çinli milyarderlerin 2020 servetlerinin Rusya ekonomisi büyüklüğünde artmasıyla liderliği ele geçirdi,” South China Morning Post, 20 Ekim 2020.


6. HARVEY, David: Marx, Capital and the Madness of Economic Reason / Marx, el capital y la locura de la razón económica, Madrid: Akal Ediciones, 2019.


7. SULLIVAN, Jake: “Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan’ın Özel Rekabet Çalışmaları Projesi Küresel Gelişen Teknolojiler Zirvesi’nde Yaptığı Konuşma,” Beyaz Saray Brifingi, 16 Ocak 2022.


8. ILAESE raporu: Son 20 yılda dünyanın en büyük 500 şirketinin gelişimine dayanan rapor.


9. BALDWIN, Richard: “Çin, dünyanın tek üretim süper gücü: Yükselişin çizgi çizimi,” Ekonomi Politikası Araştırma Merkezi, 17 Ocak 2024.


10. BRICS: Başlangıçta Çin, Rusya, Hindistan, Brezilya ve Güney Afrika tarafından kurulmuş; daha sonra Küresel Güney’deki başka ülkelerin de katıldığı grup.


11. BALDWIN, Richard: “Çin, dünyanın tek üretim süper gücü: Yükselişin çizgi çizimi,” Ekonomi Politikası Araştırma Merkezi, 17 Ocak 2024.


12. Huang Yiping: “Ekonomist Huang Yiping, Trump yönetimindeki ticaret savaşının yeniden alevlenmesi ve Çin’in teşvik politikasındaki ‘U dönüşü’ hakkında,” South China Morning Post, 11 Kasım 2024.


13. South China Morning Post: 31 Aralık 2024 tarihli kaynak.


14. Çin işçi sınıfı: Dünya proletaryasının yaklaşık dörtte biri ile beşte birini temsil etmektedir.

  1. Çin’de Kapitalist Restorasyon
  2. Çin emperyalist hamlesi
  3. Günümüzde Çin-ABD çatışması
  4. Çin’in zorlu ekonomik durumu
  5. Çinli işçilerin durumu
Etiketlendi: