Modern Yalanlar Serisi – 6: “Şirketleri Zengin Edersek Bize de Bir Şeyler Düşer mi?“

Toplumsal refahı yalnızca şirket kârlarıyla, borsa endeksleriyle veya milli gelir artışıyla ölçemeyiz. Reel ücretlere, güvenceli istihdama, erişilebilir konuta, eğitime ve sağlık hizmetlerine de bakmak gerekir. Ekonominin büyümesi, büyümeden kimin ne kadar pay aldığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

Mesele, refahın aşağıya yeterince damlamaması değil. Musluk baştan beri yukarıdakilerin deposuna bağlı.

Gül Bahar / 5 Eylül 2026

“Zengin daha da zenginleşirse, sonunda fakirin de hayatı iyileşir.” Ekonomide “trickle-down economics”, yani “aşağıya damlama ekonomisi” diye bilinen düşüncenin özeti bu. Özellikle 1980’lerde Ronald Reagan ve Margaret Thatcher dönemlerinde güç kazanan bu yaklaşıma göre şirketlerin ve yüksek gelir gruplarının vergileri düşürülürse yatırım artacak, yeni işler açılacak, ücretler yükselecek ve tepede biriken servet zamanla toplumun geri kalanına da yayılacaktı. Mantık basitti: Önce yukarıdakilerin önünü açalım; büyüyen pastadan aşağıdakilere de pay düşer.

Aradan kırk yılı aşkın süre geçti. Şirketlerin piyasa değerleri ve en zenginlerin servetleri büyüdü; fakat bu büyüme, geniş kesimlerin hayatına aynı ölçüde yansımadı. Konut, eğitim ve sağlık gibi temel ihtiyaçların maliyeti yükselirken güvencesiz çalışma yaygınlaştı. Mesele ekonominin hiç büyümemesi değil; yaratılan gelirin kimde toplandığı ve hangi kanallarla dağıtıldığıydı.

Vergi İndirimi Yatırım Mı Getiriyor, Eşitsizlik Mi?

Bu soruya yalnızca siyasi sloganlar değil, uzun dönemli karşılaştırmalar da yanıt veriyor. David Hope ve Julian Limberg’in 18 OECD ülkesinde 1965–2015 dönemini inceleyen araştırması, zenginlere yönelik büyük vergi indirimlerinin sonuçlarını benzer ekonomik koşullardaki ülkelerle karşılaştırdı. Çalışmaya göre bu indirimlerden sonraki beş yıl içinde en zengin yüzde 1’in milli gelirden aldığı pay ortalama 0,8 puan arttı. Buna karşılık kişi başına düşen gayrisafi yurt içi hasıla ve işsizlik üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir iyileşme görülmedi.

Bu çalışma yatırımı doğrudan ölçmüyor; dolayısıyla ‘vergi yatırımı hiç etkilemez’ sonucu çıkarılamaz. OECD araştırmaları da yatırım tepkisinin politikanın tasarımına göre değiştiğini, makine ve teçhizatı doğrudan ucuzlatan yatırım indirimlerinin yalnızca yasal kurumlar vergisi oranını düşürmekten daha etkili olabildiğini gösteriyor. Demek ki mesele verginin kime, hangi koşulla ve hangi yatırım karşılığında indirildiğidir. Koşulsuz indirim, kendiliğinden fabrika, istihdam ve yüksek ücret yaratmaz.

Büyüyen Servetten Kime Ne Düştü?

World Inequality Lab’in 2022 Dünya Eşitsizlik Raporu bu dağılımı dünya ölçeğinde görünür kılıyor. En zengin yüzde 10, küresel servetin yüzde 76’sına sahipken dünya nüfusunun en yoksul yarısının payı yalnızca yüzde 2. Üstelik 1990’ların ortasından rapor dönemine kadar yaratılan ek küresel servetin yüzde 38’i en zengin yüzde 1’e giderken en yoksul yüzde 50 bunun sadece yüzde 2’sini alabildi.

Dolayısıyla sorun yalnızca başlangıçtaki eşitsizlik değil; yeni yaratılan zenginliğin de ağırlıklı olarak zaten varlıklı olanlara akması. Bir ekonominin toplam üretimi artabilir, borsası rekor kırabilir ve şirketleri büyüyebilir. Ancak ücretler, vergiler ve kamu hizmetleri aracılığıyla yeniden dağıtım gerçekleşmiyorsa bu büyüme çoğunluğun yaşam koşullarını aynı hızda iyileştirmez.

Emek gelirinin ekonomideki payı da bu ayrışmayı gösteriyor. Uluslararası Çalışma Örgütüne göre küresel emek geliri payı 2004’te yüzde 53,9 iken 2024’te yüzde 52,3’e geriledi. Yüzde 1,6 puan ilk bakışta küçük görünebilir. Ancak dünya ekonomisinin büyüklüğü düşünüldüğünde bu, yaratılan gelirin bölüşümünde trilyonlarca dolara karşılık gelen bir değişimdir. Başka bir ifadeyle ekonomi büyürken çalışanların üretilen değerden aldığı pay küçülebiliyor.

Vergi Avantajının İzini Sürmek: ABD Örneği

Şirketlere bırakılan paranın nereye gidebildiğini ABD’deki 2017 Vergi Kesintileri ve İstihdam Yasası sonrasında daha somut biçimde gördük. Yasa, federal kurumlar vergisi oranını yüzde 35’ten yüzde 21’e indirdi ve şirketlerin yurtdışında tuttukları kazançları ülkeye getirmelerini kolaylaştırdı.

ABD Merkez Bankası araştırmacılarının, yurtdışında en fazla nakit tutan 15 büyük şirket üzerinde yaptığı incelemeye göre bu şirketlerin hisse geri alımları 2017’de 86 milyar dolardan 2018’de 231 milyar dolara çıktı. Aynı şirketlerde yatırımın varlıklara oranı yüzde 2,3’ten yüzde 2,8’e yükseldi; ancak araştırmacılar yatırımın zaten vergi reformundan önce artış eğiliminde olduğunu ve artışın ne kadarının reformdan kaynaklandığının belirlenemeyeceğini özellikle vurguladı.

Bu örneği bütün ülkelere ve bütün şirketlere genellemek doğru olmaz. Fakat çok net bir şeyi gösteriyor: Şirketlerin elinde kalan ek kaynak, yeni fabrika ve yüksek ücret biçiminde topluma dönmek zorunda değil. ABD’de incelenen büyük şirketlerde en belirgin ve en hızlı tepki yatırım değil, hissedarların elindeki payların değerini yükselten hisse geri alımları oldu.

Büyüme Refaha Nasıl Dönüşür?

Buradan elbette ‘ekonomik büyümenin hiçbir yararı yoktur’ sonucu çıkmaz. Büyüme daha fazla mal ve hizmet üretilmesini, yeni teknolojilerin ve istihdam alanlarının ortaya çıkmasını sağlayabilir. Asıl soru, yaratılan değerin ücretler, vergiler ve kamusal hizmetler yoluyla nasıl bölüşüldüğüdür. IMF’nin 159 ülkeyi kapsayan araştırmasında, en zengin yüzde 20’nin gelir payındaki 1 puanlık artışın ardından gelen beş yıllık büyüme 0,08 puan daha düşük; en yoksul yüzde 20’nin payındaki 1 puanlık artışın ardından ise 0,38 puan daha yüksek bulunuyor.

Bu bulgular gelirin daha eşit bölüşülmesinin yalnızca bir adalet meselesi olmadığını gösteriyor. Düşük ve orta gelirli kesimlere giden para büyük ölçüde tüketime dönerek talebi, üretimi ve istihdamı destekliyor. Tepede biriken servet ise aynı zorunlulukla üretken yatırıma yönelmiyor; finansal varlıklarda, gayrimenkulde veya yeni servet birikimlerinde kalabiliyor.

Bu nedenle toplumsal refahı yalnızca şirket kârlarıyla, borsa endeksleriyle veya milli gelir artışıyla ölçemeyiz. Reel ücretlere, güvenceli istihdama, erişilebilir konuta, eğitime ve sağlık hizmetlerine de bakmak gerekir. Ekonominin büyümesi, büyümeden kimin ne kadar pay aldığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

Son kırk yılın deneyimi, zenginlere ve şirketlere bırakılan her ek kaynağın kendiliğinden toplumun geri kalanına yayılmadığını gösteriyor. Refahın geniş kesimlere ulaşması için ücret politikaları, sendikal haklar, artan oranlı vergiler ve güçlü kamu hizmetleri gerekiyor. Bunlar olmadan büyüyen pastadan aşağıya kendiliğinden pay düşmüyor.

Demek ki mesele, refahın aşağıya yeterince damlamaması değil. Musluk baştan beri yukarıdakilerin deposuna bağlı.